Từ những tác phẩm quen thuộc trong sách giáo khoa đến chèo, xẩm, tuồng, nhạc cụ dân tộc..., các em có cơ hội “chạm” vào sân khấu bằng trải nghiệm thực tế. Đây cũng là bước đầu để phát hiện, bồi dưỡng những năng khiếu nghệ thuật trong trường học.
 |
| Sân khấu học đường tạo cơ hội để học sinh trực tiếp “chạm” vào nghệ thuật. Ảnh: Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội |
Tại Hà Nội, đề án “Giới thiệu và biểu diễn các vở diễn được chuyển thể từ các tác phẩm văn học nổi tiếng của Việt Nam và thế giới có trong chương trình giáo dục phổ thông tại các trường học của thành phố Hà Nội giai đoạn 2025-2030” (Đề án “Sân khấu học đường”) đang được triển khai theo lộ trình cụ thể. Dưới sự chỉ đạo của UBND thành phố Hà Nội và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) thành phố Hà Nội, 6 đơn vị nghệ thuật được giao dàn dựng, biểu diễn theo từng loại hình, từng bước đưa sân khấu vào trường học. Từ những buổi diễn, sân khấu dần trở thành một phương tiện giáo dục trực quan. Các tác phẩm văn học được chuyển tải thành những trải nghiệm giàu cảm xúc. Học sinh có cơ hội trực tiếp gặp gỡ nhân vật, cảm nhận câu chuyện và khám phá vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống, thay vì chỉ tiếp cận qua sách vở hay những tiết học lý thuyết.
Trong năm 2026, các đơn vị nghệ thuật tích cực triển khai Đề án. Nhà hát Chèo Hà Nội duy trì lịch biểu diễn đều đặn. Riêng tháng 4/2026, Nhà hát tổ chức 15 suất diễn tại các trường học, giới thiệu đến học sinh những tích truyện quen thuộc như Cây tre trăm đốt, Thằng Bờm, Quan Âm Thị Kính. Ở lĩnh vực kịch nói, Nhà hát Kịch Hà Nội lựa chọn hướng sân khấu hóa các tác phẩm văn học. Cách làm này giúp những câu chuyện quen thuộc trong chương trình giáo dục trở nên sinh động, gần gũi hơn với học sinh.
Với nghệ thuật múa rối, Nhà hát Múa rối Thăng Long xác định sân khấu học đường là cơ hội phát huy thế mạnh của loại hình nghệ thuật này trong giáo dục. Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long, NSƯT Trần Thị Hiền nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định việc triển khai Đề án sân khấu học đường năm 2026 là nhiệm vụ quan trọng, đồng thời cũng là cơ hội để phát huy thế mạnh của nghệ thuật múa rối trong môi trường giáo dục. Nhà hát mong muốn mỗi buổi biểu diễn không chỉ đem đến cho học sinh một chương trình nghệ thuật hấp dẫn, mà còn góp phần khơi gợi tình yêu văn học, bồi đắp cảm xúc thẩm mỹ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống đến với thế hệ trẻ Thủ đô.”
Năm 2026, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội lần đầu triển khai các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng trong khuôn khổ Đề án. Chương trình được tổ chức tại 13 xã, phường với 18 lớp, thu hút 112 giáo viên và 449 học sinh đến từ 108 trường phổ thông. Đối với học sinh, nội dung đào tạo gồm 60 tiết kỹ năng sân khấu, hình thể, diễn xuất và kiến thức nghệ thuật sân khấu; 30 tiết thanh nhạc; 30 tiết nhạc cụ truyền thống; 30 tiết hợp luyện, dàn dựng chương trình. Giáo viên được bồi dưỡng kỹ năng sân khấu và phương pháp tổ chức hoạt động nghệ thuật tại trường phổ thông. Đáng chú ý, Nhà trường đã nghiên cứu, chuyển soạn 13 tác phẩm văn học trong chương trình phổ thông thành kịch bản sân khấu, đồng thời sử dụng 2 kịch bản của Nhà hát Kịch Hà Nội. Bên cạnh đó, trường phối mới 14 beat nhạc phục vụ luyện tập thanh nhạc và 4 beat dành cho luyện tập, biểu diễn nhạc cụ truyền thống. Ngoài giờ học, học sinh còn tham gia 5 workshop tại các điểm trường. Tại đây, các em được gặp gỡ nghệ sĩ, xem trích đoạn sân khấu và trực tiếp thực hành, qua đó có thêm cơ hội tiếp cận nghệ thuật bằng trải nghiệm thực tế.
Là giảng viên đồng hành cùng dự án, NSƯT Nguyệt Hằng, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, ấn tượng với sự hào hứng của học sinh, kể cả tại những địa bàn xa trung tâm như Đan Phượng, Sóc Sơn, Đông Anh. NSƯT Nguyệt Hằng chia sẻ: “Điều khá bất ngờ là học sinh ở các cụm điểm xa trung tâm đều hăng say, đam mê nghệ thuật. Nhiều em chưa từng chạm vào những nhạc cụ như đàn T’rưng, đàn tranh, sáo. Với diễn xuất sân khấu cũng vậy, trước đó các em chủ yếu biết tác phẩm, nhân vật qua sách giáo khoa và truyện đọc. Khi được trực tiếp tham gia, các em học cách biểu cảm, thể hiện cảm xúc và sử dụng những kỹ năng cơ bản của sân khấu. Qua đó, khoảng cách giữa người trẻ và nghệ thuật truyền thống được thu hẹp.”
Với thế hệ học sinh lớn lên cùng công nghệ và mạng xã hội, nghệ thuật truyền thống khó tạo được sự quan tâm nếu chỉ được tiếp cận qua lý thuyết. Việc trực tiếp gõ phách, thử một nhạc cụ dân tộc, tập động tác chèo hay hóa thân thành nhân vật giúp các em có trải nghiệm cụ thể, gần gũi với sân khấu. Từ những lần thử sức, học sinh hiểu hơn về nghệ thuật, nhận ra khả năng của bản thân và dần hình thành sự quan tâm đối với những giá trị văn hóa vốn dễ bị xem là xa cách.
Tại chương trình tổng kết Đề án “Sân khấu học đường” năm 2026 của Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, Thứ trưởng Bộ VHTT&DL Tạ Quang Đông nhận định: “Đây là khởi đầu phù hợp để thế hệ trẻ tiếp cận nghệ thuật, từ đó phát hiện và bồi dưỡng những tài năng tương lai.” Đánh giá cao mô hình thí điểm. Thứ trưởng Tạ Quang Đông nhấn mạnh: Cần nghiên cứu, nhân rộng sân khấu học đường, không chỉ ở Hà Nội mà trên cả nước, hướng tới những chương trình đào tạo chuyên sâu, hình thành các thế hệ diễn viên, nghệ sĩ kế cận.
Dù nhiều địa phương và các đơn vị nghệ thuật thuộc Bộ VHTT&DL đang tích cực triển khai, thực tế gặp không ít rào cản. Trước hết là điều kiện cơ sở vật chất tại trường học. Nhiều buổi diễn phải tổ chức trong không gian tạm, thiếu hệ thống âm thanh, ánh sáng phù hợp, ảnh hưởng đến chất lượng trải nghiệm, nhất là với những loại hình đòi hỏi kỹ thuật như múa rối hay kịch nói. Nội dung chương trình cũng đặt ra yêu cầu riêng. Nguồn tác phẩm văn học phong phú, nhưng không phải tác phẩm nào cũng dễ chuyển thể lên sân khấu. Nếu lựa chọn thiếu cân nhắc, kịch bản có thể trở nên dàn trải, khó tạo sự hấp dẫn với học sinh. Bên cạnh đó, cách tiếp cận ở một số chương trình vẫn thiên về biểu diễn một chiều. Học sinh chủ yếu xem, ít cơ hội tương tác hoặc tham gia sáng tạo.
Theo đạo diễn, NSƯT Lê Ánh Tuyết (Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam), bên cạnh việc đưa sân khấu vào trường học, cần đưa học sinh đến rạp để tận dụng không gian biểu diễn chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng trải nghiệm. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn là cách để các em cảm nhận trọn vẹn hơn ngôn ngữ sân khấu. Cùng với đó, phần kịch bản cần được đầu tư bài bản, khuyến khích sáng tác mới và chuyển thể có chọn lọc, phù hợp với tâm lý, độ tuổi học sinh. Mỗi tác phẩm cần có điểm nhấn, ngôn ngữ gần gũi và khả năng khơi gợi suy nghĩ, cảm xúc ở người xem. Và sau mỗi chương trình, có thể tổ chức giao lưu, thảo luận để học sinh trực tiếp trao đổi với nghệ sĩ, tìm hiểu nhân vật, tình huống và thông điệp của tác phẩm. Những câu hỏi, chia sẻ của các em cũng giúp nghệ sĩ hiểu hơn về cách tiếp nhận của khán giả trẻ.
Để những năng khiếu ban đầu có cơ hội phát triển, vai trò của nhà trường và giáo viên đặc biệt quan trọng. Sân khấu học đường cần được duy trì thường xuyên, tạo điều kiện để học sinh làm quen, bộc lộ sở thích và từng bước rèn luyện kỹ năng. Việc phát triển các câu lạc bộ sân khấu, nghệ thuật truyền thống trong trường học sẽ mở thêm môi trường thực hành sáng tạo, giúp các em nuôi dưỡng niềm yêu thích nghệ thuật. Cùng với đó, giáo viên cần được trang bị kiến thức và phương pháp tổ chức hoạt động nghệ thuật. Là những người gần gũi với học sinh, giáo viên có thể nhận diện năng khiếu, đồng hành và định hướng cho các em. Sự phối hợp với nghệ sĩ, nhà hát và các cơ sở đào tạo sẽ giúp quá trình này thêm hiệu quả.
Ở cấp quản lý, việc nhân rộng mô hình cần đi cùng nguồn lực phù hợp về kinh phí, không gian tập luyện, trang thiết bị và đội ngũ hướng dẫn. Khi trường phổ thông có sự kết nối với các cơ sở đào tạo nghệ thuật, những học sinh có năng khiếu sẽ có thêm cơ hội tiếp cận chương trình chuyên sâu. Từ những trải nghiệm đầu tiên trong trường học, các em có thể từng bước hình thành tình yêu nghệ thuật và tìm thấy con đường phát triển phù hợp với khả năng của mình.
Từ lớp học đến sân khấu, từ trải nghiệm đến sáng tạo, những hoạt động nghệ thuật học đường hôm nay không chỉ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện mà còn tạo nền tảng để nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật, khơi dậy năng lực sáng tạo và từng bước hình thành nguồn nhân lực cho các ngành công nghiệp văn hóa của Thủ đô trong tương lai.
