Từ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới Tràng An đến những cánh rừng nguyên sinh Cúc Phương, vùng đất ngập nước Vân Long, các trung tâm tín ngưỡng, làng nghề truyền thống và không gian ven biển mới được mở rộng, Ninh Bình đang từng bước hình thành một hệ sinh thái điểm đến đa dạng. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, bức tranh du lịch của Ninh Bình đang được mở rộng đáng kể. Thay vì chỉ tập trung vào một vài điểm tham quan nổi tiếng, Ninh Bình hướng tới xây dựng một hệ sinh thái điểm đến đa dạng, kết nối di sản, thiên nhiên, văn hóa, tâm linh, làng nghề và biển thành những hành trình trải nghiệm xuyên suốt.

Hạt nhân của hệ sinh thái ấy vẫn là Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á được UNESCO ghi danh theo loại hình hỗn hợp. Không chỉ sở hữu hệ thống núi đá vôi, hang động xuyên thủy và cảnh quan đặc sắc, Tràng An còn lưu giữ những dấu tích quan trọng về lịch sử cư trú của người tiền sử và quá trình hình thành nền văn minh lúa nước. Chính những giá trị nổi bật toàn cầu đã đưa Tràng An trở thành biểu tượng của du lịch Ninh Bình và là "cửa ngõ" để du khách khám phá toàn bộ vùng đất Cố đô.

Toàn cảnh mặt trước của quần thể chùa Tam Chúc nhìn từ trên cao. Ảnh: Công Đạt.

Bao quanh Tràng An là chuỗi điểm đến đã tạo nên thương hiệu của Ninh Bình như Tam Cốc - Bích Động, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và khu du lịch sinh thái Thung Nham. Nếu Tràng An gây ấn tượng bởi hệ thống hang động xuyên núi và giá trị khảo cổ, thì Tam Cốc mang vẻ đẹp của những dòng sông uốn lượn giữa cánh đồng lúa, được nhiều du khách gọi là "vịnh Hạ Long trên cạn". Bích Động với ngôi chùa cổ dựa lưng vào núi, Thung Nham với vườn chim tự nhiên và hệ thống hang động, hay đầm sen, vườn cây bản địa tạo nên những trải nghiệm khác biệt, góp phần kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Không gian sinh thái của Ninh Bình còn được mở rộng bởi Vườn quốc gia Cúc Phương - khu rừng quốc gia đầu tiên của Việt Nam, nhiều năm liên tiếp được bình chọn là Vườn quốc gia hàng đầu châu Á. Với hệ động thực vật phong phú, trung tâm cứu hộ linh trưởng quý hiếm, hệ thống cây cổ thụ và các tuyến trekking xuyên rừng, Cúc Phương trở thành điểm đến tiêu biểu của du lịch sinh thái, giáo dục môi trường và nghiên cứu khoa học.

Bên cạnh đó, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long được xem là một trong những vùng ngập nước quan trọng nhất miền Bắc. Không gian mặt nước rộng lớn, hệ sinh thái đa dạng cùng quần thể voọc mông trắng quý hiếm đã đưa Vân Long trở thành khu bảo tồn đầu tiên của Việt Nam đạt chứng chỉ Green List của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Hiện nay, khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc cũng đang được xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO, mở ra triển vọng hình thành thêm một không gian di sản có giá trị quốc tế.

Một điểm nhấn mới trong không gian phát triển của Ninh Bình là vùng ven biển kéo dài gần 90 km sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Nếu trước đây hình ảnh của Ninh Bình gắn với núi đá vôi và sông nước, thì nay biển đã trở thành một mảnh ghép quan trọng trong hệ sinh thái du lịch. Các khu vực Thịnh Long, Giao Ninh, Quất Lâm, Hải Đông cùng hệ sinh thái rừng ngập mặn, bãi bồi và Vườn quốc gia Xuân Thủy tạo điều kiện phát triển du lịch sinh thái biển, nghỉ dưỡng, quan sát chim, trải nghiệm cộng đồng và khám phá văn hóa ngư dân. Chuỗi sự kiện Mùa du lịch biển cùng việc công bố Bộ nhận diện thương hiệu Giao Ninh là bước đi đầu tiên nhằm định vị không gian du lịch mới này.

Không chỉ có thiên nhiên, hệ thống điểm đến văn hóa và tâm linh cũng tạo nên chiều sâu cho du lịch Ninh Bình. Từ Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính, Nhà thờ đá Phát Diệm, Phủ Dầy, Đền Trần - chùa Phổ Minh, chùa Tam Chúc đến Chùa Cổ Lễ, mỗi công trình đều gắn với những lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Việc kết nối các điểm đến này đang mở ra những tuyến du lịch văn hóa - tâm linh quy mô vùng, tạo nên những hành trình hành hương giàu giá trị trải nghiệm.

Bên cạnh các danh thắng nổi tiếng, Ninh Bình còn sở hữu hệ thống làng nghề truyền thống phong phú. Làng thêu Văn Lâm nằm bên dòng Ngô Đồng không chỉ gìn giữ nghề thêu hơn 700 năm mà còn trở thành điểm trải nghiệm dành cho du khách. Làng gốm Bồ Bát đang từng bước hồi sinh nghề gốm cổ; làng hoa Báo Đáp với nghề làm hoa lụa và đèn ông sao; làng mắm Sa Châu, nghề cói Kim Sơn, nghề dệt lụa Nha Xá... tạo nên mạng lưới điểm đến gắn với văn hóa bản địa. Việc đưa các làng nghề vào tuyến tham quan giúp du khách không chỉ ngắm cảnh mà còn trực tiếp trải nghiệm đời sống và kỹ năng của cộng đồng địa phương.

Quần thể Tam Chúc - Vân Long: Hành trình vươn tầm Di sản Thế giới. Ảnh: Minh Đức.

Một xu hướng mới cũng đang được Ninh Bình chú trọng là phát triển các điểm đến gắn với công nghiệp văn hóa. Những bối cảnh xuất hiện trong Kong: Skull Island, Đông Dương, Thiên mệnh anh hùng hay nhiều tác phẩm điện ảnh khác đang mở ra khả năng hình thành các sản phẩm du lịch điện ảnh. Song song với đó là các sự kiện như Forestival, Tuần Du lịch Ninh Bình, Lễ hội Hoa Lư, Sắc vàng Tam Cốc... góp phần làm phong phú trải nghiệm và kéo dài mùa du lịch.

Việc đa dạng hóa hệ thống điểm đến đang mang lại những kết quả tích cực. Trong bảy tháng đầu năm 2026, Ninh Bình đón trên 18,7 triệu lượt khách, tăng hơn 23% so với cùng kỳ năm trước; tổng thu từ du lịch đạt trên 19.348 tỷ đồng. Đáng chú ý, dòng khách không còn tập trung hoàn toàn vào Tràng An hay Tam Cốc mà từng bước được phân bổ sang các khu vực sinh thái, ven biển, làng nghề và các điểm đến mới, góp phần giảm áp lực lên vùng lõi di sản và nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên.

Trong chiến lược phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, Ninh Bình không hướng tới việc tạo thêm nhiều điểm tham quan riêng lẻ, mà chú trọng xây dựng một hệ sinh thái du lịch liên kết, trong đó mỗi điểm đến giữ một vai trò riêng nhưng cùng bổ trợ cho nhau. Di sản, rừng, biển, làng nghề, tín ngưỡng, văn hóa cộng đồng và các sản phẩm sáng tạo được kết nối thành những hành trình trải nghiệm đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhiều phân khúc khách khác nhau.

Đó cũng là hướng đi giúp Ninh Bình chuyển từ một điểm đến nổi tiếng với vài danh thắng tiêu biểu trở thành một trung tâm du lịch có hệ sinh thái hoàn chỉnh, nơi mỗi chuyến đi không chỉ dừng lại ở việc tham quan, mà còn là hành trình khám phá lịch sử, văn hóa, thiên nhiên và con người của một vùng đất giàu bản sắc.