Hai vùng đất cách nhau một khoảng đồng bằng, nhưng trong thế kỷ XIII lại cùng nằm trên một hành trình của vương triều: từ quê hương, hành cung đến căn cứ kháng chiến, từ đời sống cung đình đến sự hình thành một dòng Phật giáo mang đậm tinh thần Đại Việt.
 |
| Đền Trần |
Nhà Trần đóng đô ở Thăng Long.Nhưng muốn hiểu đầy đủ vương triều tồn tại từ năm 1225 đến năm 1400 ấy, chỉ nhìn vào kinh thành là chưa đủ. Bên ngoài Thăng Long, nhà Trần đã tạo dựng những không gian quyền lực khác, trong đó Thiên Trường và Vũ Lâm giữ những vị trí đặc biệt. Một nơi là quê hương của dòng họ, nơi các Thái thượng hoàng lui về sau khi nhường ngôi; một nơi nằm sâu giữa miền núi đá, vừa là hành cung, vừa gắn với những năm tháng chống Nguyên – Mông và đời sống Phật giáo của các vua Trần.
Cả hai không gian ấy nay cùng thuộc Ninh Bình. Bởi vậy, có thể bắt đầu hành trình từ Tức Mặc.
Năm 1262, làng Tức Mặc được nâng lên thành phủ Thiên Trường. Đại Việt sử ký toàn thư ghi việc dựng cung Trùng Quang, cung Trùng Hoa và chùa Phổ Minh tại đây. Trùng Quang là nơi các Thái thượng hoàng nhà Trần cư ngụ; dấu tích của không gian cung điện xưa về sau gắn với quần thể đền Trần hiện nay. Đền Thiên Trường được dựng trên nền cung Trùng Quang, còn đền Trùng Hoa nằm trên nền cung Trùng Hoa – nơi các vua đương triều về chầu Thái thượng hoàng.
Thiên Trường vì thế không phải một kinh đô thứ hai theo nghĩa hành chính; kinh đô Đại Việt vẫn là Thăng Long. Nhưng đây là một trung tâm quyền lực đặc biệt của vương triều, nơi chế độ Thái thượng hoàng của nhà Trần được thể hiện rõ trong không gian chính trị.
Đi giữa đền Trần hôm nay, điều đáng tìm không chỉ là những tòa đền hiện hữu, mà là lớp không gian nằm phía sau chúng. Từ quê hương của một dòng họ, Tức Mặc trở thành phủ Thiên Trường; từ một vùng đất bên ngoài kinh thành, nơi đây được kiến tạo thành hành cung của vương triều. Đó là cách nhà Trần đưa quê hương vào cấu trúc quyền lực của quốc gia.
 |
| Chùa Phổ Minh |
Chỉ cách đền Trần khoảng 300m là chùa Phổ Minh.
Nếu đền Trần đưa người đi vào lịch sử chính trị, Phổ Minh mở sang một chiều khác của văn hóa Trần.
Chùa có từ thời Lý, được mở rộng quy mô dưới thời Trần và trở thành một đại danh lam trong tổng thể Hành cung Thiên Trường. Trước sân chùa hiện còn tháp Phổ Minh cao 19,51m; trong thượng điện có bộ tượng Trúc Lâm Tam tổ được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2023. Những tư liệu lịch sử còn cho biết Trần Nhân Tông từng mở trường dạy học tại đây; năm 1303 tổ chức hội Vô lượng, giảng kinh và bố thí cho người nghèo.
Đứng ở Phổ Minh, lịch sử nhà Trần vì thế không còn chỉ là lịch sử của những cuộc chiến.
Một vương triều từng ba lần kháng chiến chống Nguyên – Mông cũng là vương triều để lại một di sản tư tưởng và tôn giáo quan trọng, mà đỉnh cao là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm gắn với Trần Nhân Tông.
Muốn đi tiếp theo dấu chân ấy, phải rời đồng bằng Thiên Trường và đi về phía núi đá.
Ở Tràng An – Tam Cốc hôm nay, cảnh quan thay đổi gần như hoàn toàn. Đồng bằng mở rộng quanh Nam Định dần nhường chỗ cho những dãy đá vôi dựng đứng, thung nước, hang động và những lối đi hẹp giữa núi. Chính địa thế ấy từng khiến vùng Trường Yên có ý nghĩa quân sự đặc biệt.
Nhà Đinh thế kỷ X từng dựa vào núi sông Hoa Lư để dựng kinh đô. Đến thời Trần, vùng núi đá ấy một lần nữa được sử dụng trong cấu trúc phòng thủ của quốc gia.
Hành cung Vũ Lâm được hình thành trong không gian ngày nay thuộc vùng Tam Cốc – Tràng An. Các cuộc khảo sát khảo cổ từ năm 1978 xác định dấu tích liên quan đến hành cung phân bố trên một phạm vi gồm Ninh Hải, Ninh Thắng, Ninh Xuân và Ninh Vân trước đây; những nghiên cứu gần đây cơ bản thống nhất khu vực trung tâm nằm quanh đền Thái Vi hiện nay, nơi còn lưu các địa danh Nền Triều, Núi Triều. Tuy nhiên, khác với Thiên Trường, vị trí, quy mô và mặt bằng kiến trúc đầy đủ của Hành cung Vũ Lâm vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu khảo cổ học.
Sự thận trọng ấy lại làm Vũ Lâm trở nên hấp dẫn theo một cách khác.
Người đến đây không đứng trước một quần thể cung điện còn nguyên vẹn. Những gì còn lại nằm rải trong cảnh quan, trong đền miếu, địa danh, dấu tích khảo cổ và sử liệu; muốn hình dung hành cung xưa phải đặt tất cả trở lại giữa địa thế núi sông của Trường Yên.
Và khi ấy mới hiểu tại sao nhà Trần tìm đến nơi này. Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai năm 1285, sử liệu cho biết triều Trần từng rút về Trường Yên để xây dựng căn cứ, tập hợp lực lượng; đầu tháng 6 năm ấy, quân Trần đánh tan một bộ phận quân Nguyên tại đây. Núi đá, hang động, sông nước và những lối đi kín giữa các thung lũng khiến Vũ Lâm vừa đủ gần đồng bằng để liên hệ, vừa có địa thế thuận lợi cho phòng thủ.
Nhưng Vũ Lâm còn có một lịch sử khác. Trần Thái Tông từng đến đây tu Phật. Trần Nhân Tông cũng gắn bó sâu sắc với vùng đất này; sau khi nhường ngôi cho Trần Anh Tông, ông từng trở lại Vũ Lâm xuất gia. Những tư liệu được Sở Du lịch Ninh Bình tổng hợp cho thấy chỉ trong một thời gian không dài, vùng Trường Yên đã hình thành một không gian Phật giáo đáng kể, từ Vũ Lâm lan ra các thắng cảnh và tự viện ở vùng phụ cận.
Bởi thế, nếu nối Thiên Trường với Vũ Lâm, một đường dây khác hiện lên khá rõ: Trần Nhân Tông.
Ở Thiên Trường có Phổ Minh, một trung tâm Phật giáo lớn của thời Trần; ở Vũ Lâm có những năm tháng nhà vua tìm đến đời sống tu hành; rồi từ những trải nghiệm ấy, cùng với truyền thống Phật giáo của thời đại, cuối thế kỷ XIII hình thành Thiền phái Trúc Lâm mà Yên Tử trở thành trung tâm lớn nhất.
Một hành trình du lịch theo dấu nhà Trần vì vậy hoàn toàn có thể được tổ chức không phải như một chuỗi điểm tham quan rời rạc, mà theo chính tiến trình lịch sử.
Buổi sáng có thể bắt đầu ở Tức Mặc – Thiên Trường, thăm đền Trần để hiểu quê hương và cấu trúc quyền lực của vương triều; đi bộ sang Phổ Minh để nhìn tháp cổ, tượng Trúc Lâm Tam tổ và câu chuyện Phật giáo thời Trần. Từ đó, hành trình chuyển về Hoa Lư – Tràng An, tới đền Thái Vi và không gian Hành cung Vũ Lâm, nơi câu chuyện chuyển từ cung đình sang chiến tranh giữ nước rồi sang con đường tu hành của các vua Trần.
Đây là một lợi thế mới của du lịch Ninh Bình.
 |
| Hành cung Vũ Lâm |
Trước đây, Thiên Trường và Vũ Lâm thường được nhìn trong hai không gian du lịch khác nhau. Nay chúng có thể được đặt lại trong cùng một bản đồ di sản, và khi nối đúng, khoảng cách địa lý trở thành chiều dài của câu chuyện.
Quan trọng hơn, tuyến này có thể tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, khác với cách tham quan di tích đơn lẻ. Khách không chỉ đến đền Trần để dâng hương, đến Phổ Minh để chụp tháp hay xuống thuyền ở Tràng An để ngắm núi; họ được dẫn qua một câu chuyện hoàn chỉnh về một vương triều – từ quê hương đến hành cung, từ triều chính đến chiến trận, từ chiến trận đến tư tưởng và tôn giáo.
Để làm được điều ấy, việc tiếp tục nghiên cứu Hành cung Vũ Lâm đặc biệt quan trọng. Hội thảo khoa học do UBND tỉnh Ninh Bình phối hợp với Viện Trần Nhân Tông tổ chức năm 2025 đã quy tụ hơn 60 tham luận, tập trung vào vị trí, diện mạo, vai trò lịch sử cũng như định hướng bảo tồn, phát huy giá trị của hành cung. Đây là cơ sở để những kết quả khảo cổ và sử học trong tương lai có thể được chuyển hóa thành nội dung trưng bày, tuyến tham quan, bản đồ số và hệ thống thuyết minh có chiều sâu.
Bởi di sản nhà Trần trên đất Ninh Bình không chỉ nằm trong những công trình. Nó nằm trong cả một không gian.
Ở Thiên Trường là nền cung điện cũ, đền Trần và tháp Phổ Minh. Ở Trường Yên là núi đá, thung nước và những dấu tích Vũ Lâm còn cần tiếp tục được nhận diện. Giữa hai nơi là câu chuyện về một vương triều đã để lại dấu ấn rất sâu trong lịch sử Đại Việt.
Đi từ Thiên Trường đến Vũ Lâm vì thế cũng là đi qua nhiều gương mặt của nhà Trần: một dòng họ trở thành vương triều, một triều đại tổ chức quyền lực, một quốc gia bước qua chiến tranh, rồi một vị vua rời ngai vàng để đi vào lịch sử Phật giáo.
Ngày nay, những dấu chân ấy cùng nằm trên một vùng đất. Và đó là một trong những câu chuyện lịch sử đẹp nhất mà Ninh Bình có thể kể cho du khách.
