Hiếm có một năm như 2025, khi ba phim hoạt hình Việt cùng phát hành tại rạp. Trong đó, Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội đạt mức doanh thu khá lý tưởng, với hơn 21,5 tỷ đồng. Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu và Wolfoo và cuộc đua tam giới chỉ thu về hơn 3 tỷ đồng, nhưng cũng có độ nhận diện nhất định.
Trong khuôn khổ Liên hoan phim (LHP) châu Á - Đà Nẵng hồi tháng 7, Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội được bình chọn là Phim Việt Nam được yêu thích nhất, còn Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu giành Giải Đặc biệt của Ban giám khảo ở hạng mục Phim Việt Nam dự thi. Sang đến LHP Việt Nam, cả hai tác phẩm cùng nhận giải Bông Sen Vàng cho Phim hoạt hình xuất sắc.
 |
| Phim Họ Hoàng tên Thế có phần hình vẽ giống tranh lụa của Đông Dương đầu thế kỷ 20, tái hiện cuộc đời của bà Hoàng Thị Thế. |
Đạo diễn - giảng viên Nguyễn Hồng Quân (Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội) chỉ ra trước đây, phim hoạt hình chủ yếu có thời lượng dưới 40 phút và do nhà nước sản xuất. Do đó, ba phim hoạt hình dài chiếu thương mại đến từ các hãng tư nhân là tín hiệu đáng mừng của hoạt hình Việt. Anh nói thêm: “Doanh thu phim có thể ổn hoặc chưa, nhưng cái gì cũng cần khởi đầu. Từ những bước đi đầu tiên như thế, tôi tin các năm tới, nhiều nhà đầu tư sẽ tìm cách giải bài toán doanh thu của phim hoạt hình.”
Trái lại, đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn cho rằng phim hoạt hình Việt Nam lâu nay là một khoảng trống trên thị trường, ba phim chiếu rạp cũng “chỉ như muối bỏ bể”. Là một trong các giám khảo hạng mục phim hoạt hình tại LHP Việt Nam lần thứ 24, anh thừa nhận việc trao đồng thời giải Bông Sen Vàng cho Dế mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm lầy lội và Trạng Quỳnh nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu mang ý nghĩa động viên.
Đạo diễn giải thích: “Chúng tôi muốn khích lệ hai ekip dũng cảm thực hiện hai tác phẩm tốn kém. Thực tế, hai phim còn nhiều đáng bàn về chuyên môn. Hai giải quan trọng - Đạo diễn xuất sắc và Biên kịch xuất sắc, Ban giám khảo đều trao cho phim hoạt hình ngắn. Nhưng làm tốt phim ngắn cũng không đảm bảo các tác giả sẽ làm được phim dài. Đây là tình thế nan giải của hoạt hình Việt Nam. Nếu không có cú hích về chất ở thượng tầng sáng tạo, chúng ta sẽ lại mất một thời gian dài nữa loay hoay.”
Trong khi phim hoạt hình Việt mới cất những bước đầu tiên tìm đường đến với đại chúng thì năm qua, nước bạn Indonesia đã có tác phẩm Jumbo và người bạn diệu kỳ làm nên niềm tự hào lớn. Bộ phim cán mốc 26 triệu USD doanh thu, dẫn đầu phòng vé trong lịch sử phim nội địa Indonesia, đồng thời là phim hoạt hình Đông Nam Á ăn khách nhất mọi thời đại. Sòng phẳng mà nói, các phim hoạt hình Việt có hình họa sinh động, đậm tính thẩm mỹ, không thua kém tác phẩm của nước bạn. Nhưng hành trình của Dế mèn, Trạng Quỳnh hay Wolfoo còn thiếu tính hấp dẫn và có phần nặng giáo điều; gửi gắm thông điệp chưa khéo léo như cách Jumbo và người bạn diệu kỳ thực hiện.
Bàn về câu chuyện này, đạo diễn Nguyễn Hồng Quân chỉ ra công nghệ và kỹ xảo hoạt hình của Việt Nam từ lâu đã tiệm cận thế giới, không ít đơn vị Việt Nam đảm trách việc gia công một số phần trong các dự án quốc tế. Tuy nhiên, kịch bản và truyền thông vẫn là hạn chế của hoạt hình Việt. Theo đó, chúng ta thiếu các nội dung thu hút khán giả trẻ đương đại.
Tiếp cận nhiều phim hoạt hình quốc tế trong vai trò nhà phát hành, đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn đánh giá không chỉ ở Việt Nam, hoạt hình ngoại cũng gặp những vấn đề tương tự. Theo quan sát của anh, ngành hoạt hình toàn cầu tồn tại các điểm yếu chung, trước hết là về nhân lực sáng tạo. Đạo diễn làm rõ: “Nhân lực của hoạt hình thường được đào tạo theo hướng phát triển năng lực kỹ thuật, mỹ thuật. Trong khi, việc sáng tác và kể chuyện hay đòi hỏi tư duy sáng tạo bao trùm. Hiện trạng này dẫn đến việc có rất nhiều dự án có vẻ bề ngoài bóng bẩy, thiết kế nhân vật và concept tinh mỹ, được giới thiệu tại chợ phim hoạt hình quốc tế MIFA, nhưng cực kỳ ít dự án sẵn sàng kịch bản hoàn chỉnh. Ngay cả những phim đã được sản xuất ra với chất lượng mỹ thuật cao, chi phí tốn kém, thì nội dung vẫn yếu và rất khó bán cho nhiều nhà phát hành. Hoạt hình Việt Nam cũng phản ánh bức tranh chung ấy. Hầu hết các đơn vị được gọi là studio hoạt hình ở nước ta từ trước đến nay đều là công ty cung cấp dịch vụ cho dự án quốc tế. Mô hình doanh nghiệp này đòi hỏi nhân sự giỏi kỹ thuật, nhưng không yêu cầu năng lực sáng tác. Thiếu người dẫn dắt dự án về sáng tạo, chúng ta rất khó có phim hay, dù ở bất kỳ đâu trên thế giới.”
Dẫu cho tồn tại nhiều điểm yếu, hoạt hình Việt vẫn được các chuyên gia đánh giá là mảnh đất vàng xứng đáng khai thác. Tại một hội thảo của LHP Việt Nam 2025, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông chia sẻ: “Hiện tại, giới làm phim, phát hành và truyền thông nói nhiều về phim truyện. Có lẽ do chênh lệch về doanh thu, phim hoạt hình còn bị xem nhẹ. Nhưng đây là cả một thị trường lớn, đáng tự hào về văn hóa lẫn kỹ thuật.”
Đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn thì ghi nhận: “Nhiều thương hiệu hoạt hình Việt Nam thường xuyên đạt doanh thu hơn 100 tỷ đến cận ngưỡng 200 tỷ đồng. Như vậy mà còn cho rằng không có cơ hội cho phim hoạt hình Việt Nam, thì chúng ta còn muốn đợi đến khi nào nữa? Vấn đề là cần phải có những phim hoạt hình chuẩn điện ảnh, được làm ra một cách nghiêm túc và tỉnh táo. Một thị trường nội địa đang là điểm sáng trên bình diện toàn cầu chính là bệ phóng vững chắc nhất cho phim hoạt hình Việt Nam. Thế mạnh đó là món quà cực kỳ đáng giá, để các nhà sản xuất Việt Nam vững bước trong hành trình của mình.”
Khởi đầu sự nghiệp điện ảnh bằng phim tài liệu, đạo diễn Nguyễn Hồng Quân bất ngờ rẽ hướng hoạt hình với ý tưởng Họ Hoàng tên Thế. Dù mới trong quá trình phát triển, dự án gây chú ý với dân làm nghề lẫn giới mộ điệu, nhờ lối vẽ mô phỏng tranh lụa Đông Dương đầu thế kỷ 20 và câu chuyện tiểu sử thú vị về bà Hoàng Thị Thế - con gái thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế - Hoàng Hoa Thám.
Đạo diễn Nguyễn Hồng Quân kể rằng, quá trình làm phim tài liệu về bà Hoàng Thị Thế, anh nhận ra tư liệu lịch sử về bà khá ít, chủ yếu dưới dạng văn bản và hình ảnh. Anh nhận ra thể loại hoạt hình có thể giữ được độ chân thực của câu chuyện mà vẫn phát huy tối đa sự sáng tạo của người làm phim. Nhiều lời kể giống như những mảnh ghép tạo nên bức tranh cuộc đời bà Thế, điều này tương đồng với lối kể của hoạt hình. Việc thu thập tài liệu về nhân vật nhiều khó khăn. Dù vậy, càng theo đuổi dự án, đạo diễn càng tìm thấy nhiều điều thú vị, đặc biệt là hành trình tìm kiếm các câu chuyện về bà Thế và các bộ phim bà từng đóng từ viện lưu trữ ở Pháp. Nhà làm phim chia sẻ: “Làm phim luôn vất vả, live action, tài liệu hay hoạt hình đều như vậy. Nhưng sự vất vả tạo ra hứng thú, động lực. Khó đến đâu, ta sửa đến đây, cứ đi thì mới tìm ra cách làm việc phù hợp.”
Cùng Họ Hoàng tên Thế, một số dự án hoạt hình được giới thiệu trong năm 2024-2025 cũng cho thấy tiềm năng nhất định. Nổi bật như Zombie mắt lác với câu chuyện nhóm bạn trẻ chiến đấu zombie trong trường học được kể hài hước, duyên dáng và khá kịch tính. Đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn cũng đánh giá cao các phim Anh trai tôi là khủng long, Lớp học mật ngữ. Bên cạnh đó, Vietnam Animation IP Contest (tạm dịch là Cuộc thi ý tưởng phim hoạt hình Việt Nam) tổ chức hồi tháng 10/2025 cũng giới thiệu nhiều ý tưởng hoạt hình độc đáo.
Đạo diễn Nguyễn Hữu Tuấn nêu quan điểm: “Nhiều nhà sản xuất vẫn đang dấn thân cùng các ý tưởng hoạt hình tiềm năng. Tiềm năng ở đây không chỉ khu biệt ở thị trường Việt Nam, mà hoàn toàn có khả năng để lại dấu ấn quốc tế, nếu đi đúng hướng với những kịch bản tốt.”
