Ký ức về nạn đói hủy diệt năm 1945 đã khiến hơn hai triệu người Việt Nam thiệt mạng vẫn còn là nỗi ám ảnh của những người vốn đã vào cái tuổi xư nay hiếm. Nhưng với những người trẻ - sinh ra và lớn lên trong thời bình, hay lùi sâu hơn khoảng những năm 50, 60, thì nạn đói đã chỉ như một dấu chấm lặng của lịch sử. Nhiều người đã không khỏi ngỡ ngàng, thậm chí ám ảnh bởi những trang viết: Ở Hà Nội, mỗi ngày xe bò đi thu xác chết; ở các tỉnh như Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, cảnh người chết la liệt ven đường, trẻ con bới rác tìm ăn, mùi xác người chết phân hủy bốc lên nồng nặc, người sống không có sức chôn người chết.

Cuốn sách “Sự thật về nạn đói năm 1945 (qua tư liệu và ký ức lịch sử)” của nhà sử học Nguyễn Quang Ân. (Ảnh: NXB)

Đây là những sự kiện có thật được nhà sử học Nguyễn Quang Ân ghi chép trong cuốn sách “Sự thật về nạn đói năm 1945 (qua tư liệu và ký ức lịch sử)”. Sách do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành. Chia sẻ về cuốn sách, nhiều học giả ghi nhận “Sự thật về nạn đói năm 1945 (qua tư liệu và ký ức lịch sử)” là một nỗ lực nghiêm cẩn nhằm tái hiện chân thực thảm họa này qua những tư liệu quý giá và lời kể từ nhân chứng lịch sử.

Sự thật về nạn đói năm 1945 (qua tư liệu và ký ức lịch sử)” được chia thành 4 phần, mỗi phần là một lát cắt lịch sử giúp độc giả tiếp cận thảm họa không chỉ qua dữ kiện mà còn qua góc nhìn của những con người từng sống trong hoàn cảnh tận cùng đói khổ.

Phần thứ nhất trình bày các tài liệu đương thời sống động của sự kiện nạn đói năm Ất Dậu, giúp người đọc hình dung toàn cảnh xã hội Việt Nam năm 1945, giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ Hai, khi phát xít Nhật thay thế thực dân Pháp trong bộ máy thống trị nhưng vẫn tiếp tục chính sách bóc lột thô bạo.

Phần thứ hai tập hợp các tài liệu được viết sau nạn đói, bao gồm những nghiên cứu tiêu biểu của các nhà sử học tên tuổi như Trần Huy Liệu, Trần Văn Giàu và những hồi ký đậm chất tư liệu của nhà văn Tô Hoài, của nhà giáo Lưu Văn Lăng, của sử gia địa phương Lê Xuân Quang...

Phần thứ ba là phần đặc biệt nhất của cuốn sách, giới thiệu kết quả điều tra thực địa của chính tác giả và các cộng sự tại 19 điểm thuộc 8 tỉnh, nơi nạn đói hoành hành dữ dội nhất.

Qua hàng trăm cuộc phỏng vấn nhân chứng lịch sử, cuốn sách cung cấp một nguồn dữ liệu định lượng quý hiếm, dựng lại tương đối chính xác mức độ tổn thất, hậu quả và phản ứng của cộng đồng trước cơn đói. Có xã ở Thái Bình mỗi ngày có hàng chục người chết, phần lớn là người già và trẻ em.

Phần thứ tư ghi lại các hoạt động điều tra, nghiên cứu, hợp tác quốc tế và truyền thông về nạn đói năm 1945 của các nhà sử học, nhà báo Viêt Nam và Nhật Bản.

Theo thông tin từ nhà xuất bản, điểm đáng quý của cuốn sách nằm ở chỗ nó không chỉ dừng lại ở việc liệt kê tư liệu hay tái dựng một bi kịch lịch sử, mà còn thể hiện rõ thông điệp nhân văn sâu sắc: Lịch sử không phải để oán trách quá khứ mà để hiểu rõ nguyên nhân, bài học và trách nhiệm với hiện tại và tương lai.

Trước đó, cũng liên quan đến nạn đối năm 1945, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật cũng đã ấn hành cuốn sách "Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam: Những chứng tích lịch sử", do hai học giả, một người Việt và một người Nhật cùng viết: Giáo sư Văn Tạo (nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam) và giáo sư Furuta Motoo (Chủ tịch Hội Nhật Bản nghiên cứu Đông Nam Á).

Ngay khi xuất bản, cuốn sách đã được đánh giá là một công trình khoa học được thực hiện công phu, nghiêm túc, là kết quả của ba đợt điều tra và khảo sát thực tế có quy mô lớn vào các năm 1992, 1993-1994, 1994-1995 ở 23 điểm thuộc 21 tỉnh, thành phố từ Quảng Trị trở ra Bắc nhằm cung cấp cho độc giả trong nước, quốc tế một cách đầy đủ và có hệ thống những chứng tích về sự mất mát, đau thương mà nhân dân Việt Nam phải gánh chịu trong lịch sử, để từ đó đánh thức lòng tự tôn dân tộc và trân quý cuộc sống hiện tại của mỗi con người trên dải đất hình chữ S.