Trong bối cảnh phát triển mới của tỉnh Bắc Ninh, khi văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững, việc chuyển hóa những giá trị văn hóa truyền thống thành cảm hứng sáng tạo văn học nghệ thuật không chỉ là nhu cầu của giới văn nghệ sĩ mà còn là nhiệm vụ góp phần hiện thực hóa các chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Đặc biệt Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam là căn cứ khơi nguồn động lực cho phát triển văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh sau sáp nhập có nhiều định hướng hoạt động đổi mới.
 |
| Văn nghệ sĩ đi thực tế sáng tác ở vùng quan họ Bắc sông Cầu. Ảnh: P.V |
Những năm qua, hoạt động xuất bản, trưng bày và triển lãm của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh có nhiều khởi sắc, trở thành cầu nối đưa các giá trị văn hóa, lịch sử và con người Kinh Bắc đến với công chúng.
Từ năm 2020 đến nay, Hội đã xuất bản 15 đầu sách, tuyển tập và công trình chuyên khảo; các hội viên xuất bản 133 đầu sách cùng nhiều CD, VCD âm nhạc, sân khấu có giá trị nghệ thuật, phản ánh sinh động đời sống văn hóa của quê hương. Nhiều ấn phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức văn học nghệ thuật mà còn trở thành nguồn tư liệu quý trong nghiên cứu, giáo dục truyền thống và quảng bá hình ảnh Bắc Ninh.
Các văn nghệ sĩ của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh đã tham gia khoảng 45 trại sáng tác tại địa phương và 6 trại sáng tác tại các Nhà sáng tác của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; 20 cuộc triển lãm khu vực và tổ chức 15 cuộc triển lãm, trưng bày tại tỉnh về mỹ thuật, nhiếp ảnh, sách và tư liệu văn hóa dân gian gắn với các sự kiện lớn như Hội Báo Xuân, Festival "Về miền Quan họ", kỷ niệm 50 năm nền văn học nghệ thuật Việt Nam sau ngày đất nước thống nhất và nhiều chương trình xúc tiến du lịch văn hóa. Bên cạnh đó, các hội viên còn tổ chức 7 triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm và nhiều cuộc giới thiệu sách, tạo thêm nhiều không gian giao lưu nghệ thuật, góp phần quảng bá sâu rộng giá trị văn hóa Kinh Bắc, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.
Song song với các hoạt động trên, Hội phối hợp tổ chức khoảng 25 hội thảo, tọa đàm chuyên đề và tham gia nhiều hội thảo khoa học toàn quốc về văn học nghệ thuật. Đây là diễn đàn để trao đổi kinh nghiệm, cập nhật xu hướng sáng tác, góp phần nâng cao trình độ lý luận và chuyên môn của đội ngũ văn nghệ sĩ.
Nhiều cuộc thi và đợt vận động sáng tác cũng được phát động như cuộc thi văn học chủ đề "Bắc Ninh trong hành trình xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương", cuộc thi "Cây bút Tuổi hồng", cuộc vận động sáng tác "Chung một cơ đồ Việt Nam"... Qua đó khơi dậy tinh thần sáng tạo, tạo nên nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật, phục vụ nhiệm vụ chính trị và đời sống xã hội.
Để phát triển văn học nghệ thuật xứng tầm với văn hóa Kinh Bắc trước hết cần bắt đầu từ việc khơi dậy mạnh mẽ nguồn cảm hứng sáng tạo từ chính kho tàng di sản văn hóa. Không gian Quan họ, hệ thống di tích lịch sử, làng nghề truyền thống, tín ngưỡng dân gian, các lễ hội, văn hóa các dân tộc thiểu số vùng cao, cùng những thành tựu đổi mới của quê hương đều là nguồn chất liệu vô tận cho văn nghệ sĩ. Điều quan trọng không chỉ là khai thác đề tài mà phải chuyển hóa giá trị văn hóa thành những tác phẩm có tư tưởng sâu sắc, ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại và sức hấp dẫn đối với công chúng hôm nay.
Chỉ riêng dân ca các dân tộc thiểu số vùng cao như hát Sịnh ca của người Cao Lan, Soọng cô của người Sán Dìu, Soong hao của người Nùng, Cnắng cọô của người Sán Chí, và hát Then của người Tày, cùng với giá trị của dân ca Quan họ đã chứa đựng cả một kho tàng về âm nhạc, ngôn ngữ, ứng xử, triết lý sống và mỹ học dân gian, dân tộc. Mỗi câu hát để bày tỏ tình cảm về giao duyên, kết bạn, mừng hội xuân; mỗi canh hát, mỗi phong tục truyền thống đều là chất liệu quý giá cho văn học nghệ thuật đương đại.
Bên cạnh đó, những di sản được UNESCO và cộng đồng quốc tế vinh danh như tranh Đông Hồ, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, Quan họ... cùng hệ thống di tích đình, chùa, danh lam thắng cảnh… Ở đó nhiều biểu tượng giàu tính triết lý, mỹ thuật dân gian độc đáo không chỉ là di sản tạo hình mà còn mở ra nhiều hướng tiếp cận mới cho mỹ thuật, thiết kế, điện ảnh, sân khấu và nghệ thuật thị giác hiện đại. Những hình tượng như "Đám cưới chuột", "Lợn đàn", "Em bé ôm gà"... đã vượt khỏi khuôn khổ của một sản phẩm thủ công để trở thành biểu tượng văn hóa Việt Nam.
Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích, chùa Vĩnh Nghiêm, đền Đô cùng hàng nghìn di tích lịch sử - văn hóa khác là những "bảo tàng sống" lưu giữ ký ức dân tộc. Những lễ hội truyền thống, phong tục tập quán, tín ngưỡng thờ Thành hoàng, thờ Mẫu, tục kết chạ, văn hóa làng xã... đều là những lớp văn hóa giàu giá trị nhân văn, có khả năng nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo lâu dài.
Văn hóa Kinh Bắc không chỉ tồn tại ở di sản vật thể hay phi vật thể mà còn hiện diện trong cốt cách con người: sự trọng nghĩa tình, hiếu học, thanh lịch, tài hoa và giàu lòng nhân ái. Đây chính là nguồn cảm hứng sâu sắc để xây dựng hình tượng con người mới trong văn học nghệ thuật hôm nay.
Trong nhiều năm qua, cùng với sự quan tâm của Trung ương và tỉnh Bắc Ninh, nhiều chương trình bảo tồn di sản đã được triển khai hiệu quả. Song, nếu di sản chỉ dừng lại ở việc bảo tồn thì sức sống của văn hóa sẽ bị giới hạn. Giá trị đích thực của di sản chỉ được phát huy khi trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, được tái hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới phù hợp với đời sống đương đại.
Điều đó đòi hỏi đội ngũ văn nghệ sĩ không chỉ tiếp cận di sản như những "hiện vật" cần gìn giữ mà phải sống cùng di sản, khám phá chiều sâu văn hóa và chuyển hóa thành các tác phẩm mang hơi thở thời đại.
Một làn điệu dân ca hôm nay không chỉ kể lại những làn điệu cổ mà còn phản ánh khát vọng gìn giữ bản sắc trong quá trình đô thị hóa. Một bức tranh về làng nghề Đông Hồ hay mộc bản không chỉ tái hiện kỹ thuật in tranh, tạo tác mà còn đặt ra câu hỏi về sự tiếp nối của các giá trị truyền thống trong nền kinh tế sáng tạo. Một tác phẩm sân khấu khai thác truyền thuyết Kinh Bắc cần có góc nhìn hiện đại nhưng tôn trọng lịch sử để kết nối quá khứ với hiện tại.
Chính sự chuyển hóa ấy sẽ tạo nên những tác phẩm vừa mang đậm bản sắc dân tộc vừa có khả năng đối thoại với công chúng hôm nay.
 |
| Sắc màu vùng cao Kinh Bắc. Ảnh: P.V |
Trong bối cảnh Bắc Ninh đang hướng tới xây dựng đô thị di sản, phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa, vai trò của đội ngũ văn nghệ sĩ càng trở nên quan trọng.
Người nghệ sĩ không chỉ là người sáng tạo mà còn là chủ thể lan tỏa giá trị văn hóa. Mỗi tác phẩm văn học nghệ thuật có chất lượng sẽ góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, bồi đắp tình yêu văn hóa dân tộc, đồng thời tạo nên sức hấp dẫn mới đối với du khách và cộng đồng.
Điều này đòi hỏi văn nghệ sĩ phải không ngừng đổi mới tư duy sáng tạo. Khai thác chất liệu truyền thống không đồng nghĩa với lặp lại hay mô phỏng. Điều cần thiết là tìm ra những cách biểu đạt mới, ngôn ngữ nghệ thuật mới và hình thức thể hiện mới để giá trị văn hóa Kinh Bắc được tiếp nhận tự nhiên trong đời sống hiện đại.
Sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, nền tảng truyền thông đa phương tiện cũng mở ra cơ hội để các tác phẩm về văn hóa Kinh Bắc có vùng miền núi và vùng đồng bằng tiếp cận đông đảo công chúng trong nước và quốc tế. Những bộ ảnh nghệ thuật, phim tài liệu, video âm nhạc, triển lãm số hay các sản phẩm sáng tạo trên nền tảng số sẽ góp phần đưa văn hóa Kinh Bắc vượt ra khỏi giới hạn không gian địa lý.
Văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi được sáng tạo và lan tỏa bằng những tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao. Đó cũng là con đường để xây dựng sức mạnh mềm của địa phương trong thời kỳ hội nhập.
Kinh Bắc hôm nay không chỉ là vùng đất của ký ức mà đang trở thành vùng đất của sáng tạo. Mỗi công trình mới, mỗi khu đô thị, mỗi không gian công cộng đều cần được bồi đắp bởi chiều sâu văn hóa. Văn học nghệ thuật chính là chiếc cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa di sản và tương lai.
Khi người nghệ sĩ biết lắng nghe tiếng nói của lịch sử, cảm nhận hơi thở của cuộc sống đương đại và chuyển hóa những giá trị văn hóa thành tác phẩm giàu sức lay động, di sản sẽ không còn nằm yên trong bảo tàng hay sách vở mà tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng.
Những kết quả nổi bật trong giai đoạn 2020–2026 là nền tảng quan trọng để Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh bước vào nhiệm kỳ 2026–2031 với niềm tin và khát vọng mới. Đại hội đại biểu Hội lần thứ I không chỉ đánh dấu bước trưởng thành của tổ chức sau hợp nhất mà còn mở ra giai đoạn phát triển mới, hướng tới xây dựng đội ngũ văn nghệ sĩ có bản lĩnh chính trị, tài năng và trách nhiệm xã hội; tiếp tục sáng tạo nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng hành cùng mục tiêu đưa Bắc Ninh trở thành đô thị di sản, thành phố trực thuộc Trung ương văn minh, hiện đại và giàu bản sắc văn hóa Kinh Bắc.
