 |
| Nghị định 46 có hiệu lực khiến hàng loạt lô hàng của doanh nghiệp bị “đóng băng. Chính phủ quyết nghị tạm ngưng hiệu lực áp dụng cho đến hết ngày 15/4/2026. |
Trên thực tế, có những quyết sách ra đúng thời điểm nhận được sự đồng tình, ủng hộ của người dân, song cũng có những quyết sách trong một chừng mực cụ thể trở thành rào cản cho sự phát triển và Nghị định số 46/2026/NĐ-CP Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP là một trong những ví dụ điển hình.
Nghị định số 46/2026/NĐ-CP ngày 26/01/2026 và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27/01/2026 quy định về công bố, đăng kí sản phẩm thực phẩm là 2 văn bản thể hiện nỗ lực của Chính phủ trong việc nâng cao hiệu quả quản lí Nhà nước về An toàn Thực phẩm (ATTP), hướng đến siết chặt các lỗ hổng, đồng thời tăng cường trách nhiệm trong sản xuất, kinh doanh, phân phối thực phẩm đến người tiêu dùng. Nghị định vừa ban hành đã phải tạm dừng thực thi để ngăn chặn hậu quả nặng nề đối với doanh nghiệp.
Quyết định tạm dừng hiệu lực Nghị định 46 đến ngày 15/4/2026 giúp “hạ nhiệt” trước mắt, song điều doanh nghiệp chờ đợi là cơ quan quản lí Nhà nước điều chỉnh theo hướng nào? Và Chính phủ giao cho Bộ Y tế soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật quan trọng này. Sở dĩ Nghị định 46 ra đời vì tình hình nghiêm trọng trong năm 2025 xảy ra hàng loạt vụ vi phạm về ATTP đã bị các cơ quan chức năng thanh tra, kiểm tra, điều tra, khởi tố vụ án, bắt giam hàng loạt cán bộ Nhà nước, doanh nhân, trong đó có 2 cục trưởng cục ATTP (Bộ Y tế) do “nhận hối lộ” cấp phép bừa bãi, nhiều doanh nghiệp sản xuất, chế biến thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thực phẩm chức năng, cung cấp dịch vụ… bị đình chỉ sản xuất, đặt ra yêu cầu cấp bách cho các nhà hoạch định chính sách phải siết chặt quản lí nhằm bảo đảm ATTP, đặc biệt trước Tết Bính Ngọ 2026. Khác với mọi nghị định ban hành đều có thời gian để chuyển tiếp và thích ứng, Nghị định 46 có hiệu lực ngay trong ngày ban hành và một ngày sau đó (27/01/2026) Chính phủ ra Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP quy định về công bố, đăng kí sản phẩm thực phẩm. Hạn chế của những quy định pháp luật này là không có thời gian chuyển tiếp, quy trình kiểm tra phức tạp lại thiếu hướng dẫn cụ thể trong thực thi. Do đó, gây hệ lụy là hàng hoá xuất nhập khẩu ách tắc, ùn ứ. Ngay từ những ngày đầu Nghị định có hiệu lực, hơn 300.000 tấn hàng hoá do 1.300 phương tiện vận chuyển bị ách tắc tại các cửa khẩu không thông quan được do việc kiểm tra Nhà nước về ATTP và kiểm nghiệm thực phẩm quy định mới gây thiệt hại lớn. Vướng mắc lớn nhất phát sinh từ việc kiểm tra Nhà nước đối với hàng hoá nhập khẩu, đặc biệt là nông sản, thực phẩm tươi sống, rau quả và thực phẩm chế biến. Bước chuyển dịch trong phương thức quản lí ATTP theo hướng siết chặt tiền kiểm đối với nhiều nhóm mặt hàng, đồng thời chuẩn hóa các quy trình quản lí tiệm cận thông lệ quốc tế đột ngột khiến các doanh nghiệp choáng váng.
Một nghị định, một chính sách hoạch định ra có tác động lớn đến chuỗi cung ứng và hành vi kinh tế chỉ nên ban hành khi đáp ứng tối thiểu những yêu cầu: Được đánh giá tác động chính sách độc lập, công khai; Có thời gian chuyển tiếp đủ dài dựa trên năng lực thực tế của doanh nghiệp và hạ tầng thực thi; Có phân tầng đối tượng chịu tác động theo mức độ rủi ro và khả năng tuân thủ; Có thử nghiệm hoặc áp dụng từng phần trước khi mở rộng toàn diện và có cơ chế điều chỉnh tự động khi điều kiện thực thi chưa sẵn sàng.
Trước tình hình các cơ quan quản lí lúng túng trong thực thi và tình trạng ùn ứ hàng hoá tại các cửa khẩu, Thủ tướng Chính phủ phải có công điện chỉ đạo gấp và ngày 4/02/2026 Chính phủ ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP về việc tạm dừng hiệu lực Nghị định 46 đến hết ngày 15/4/2026 để sửa đổi, hoàn thiện văn bản hướng dẫn, tạo thêm thời gian cho doanh nghiệp thích ứng. Như vậy, bài học từ Nghị định 46 là tính khả thi, lộ trình và thời điểm áp dụng chính sách trong thực tiễn.
Nghị định 46 nhằm mục đích siết chặt kiểm soát ATTP, đặc biệt hàng nhập khẩu, bổ sung cơ chế kiểm soát sản xuất và kinh doanh thực phẩm. Nghị định này thay thế Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 02/02/2018 trước đó. Nghị định 15 vốn được coi là một bước đột phá khi chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” tạo điều kiện thông thoáng tối đa cho doanh nghiệp thông qua cơ chế tự công bố sản phẩm. Tuy nhiên, sau gần 8 năm thực hiện thị trường thực phẩm có nhiều biến động lớn từ sự bùng nổ của thị trường thương mại điện tử và các áp lực về hội nhập quốc tế sâu rộng, đòi hỏi một khung pháp lí mới chặt chẽ hơn.
Nghị định 46 ban hành các nội dung: Quy định mới về đăng kí bản công bố hợp quy; Siết chặt thủ tục uỷ quyền, kiểm tra Nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu; Tăng cường hậu kiểm, kiểm soát quảng cáo trên môi trường điện tử; Quy định cụ thể và thu hồi Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện. Nghị định 46 quy định tất cả thông tin về sản phẩm, nguyên liệu, bán thành phẩm, bao bì, đầu ra, v.v… phải được đưa vào dữ liệu doanh nghiệp và kết nối với hệ thống dữ liệu của cơ quan quản lí Nhà nước. Các doanh nghiệp lo ngại điều này làm gia tăng nguy cơ lộ bí mật kinh doanh. Theo Nghị quyết 66.13 thì vướng mắc lớn nhất là đăng kí thực phẩm do thủ tục đăng kí phức tạp, yêu cầu hồ sơ và thời gian thẩm định tăng lên nhiều lần, v.v…
Siết chặt An toàn thực phẩm, tinh thần đó không có gì phải tranh cãi. Song cách lựa chọn công cụ can thiệp lại mang đậm tư duy pháp lí thuần tuý. Công cụ đưa ra là mệnh lệnh bắt buộc, áp dụng đồng loạt, hiệu lực tức thì cho một chuỗi cung ứng liên thông quốc tế cao nhưng lại không đi kèm các yếu tố tối thiểu của việc thiết kế chính sách hiện đại, không có giai đoạn chuyển tiếp đủ dài, không phân tầng đối tượng chịu tác động, không có cơ chế phân bổ lại chi phí điều chỉnh hệ luỵ rủi ro.
Việc tạm dừng thực thi Nghị định 46 được xem là động thái kịp thời của Chính phủ nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, bảo đảm tính khả thi của chính sách đồng thời bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp. Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm và Nghị định 46 phải theo hướng tuân thủ thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV và Nghị quyết 68–NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị (Khoá XIII) “Về Phát triển kinh tế tư nhân” . Theo đó, quy định về lĩnh vực ATTP với định hướng quản lí rủi ro, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và cải cách thủ tục hành chính, đồng thời tiếp cận theo thông lệ quốc tế, quản lí theo hệ thống từ trang trại (nơi sản xuất, cung ứng) đến bàn ăn; bảo đảm các địa phương có đủ năng lực chuyên môn và nguồn lực để thực thi, cùng thời gian chuyển tiếp hợp lí cho doanh nghiệp thích ứng.
Rõ ràng, với Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 của Chính phủ thì mấu chốt vẫn nằm ở việc rà soát sửa đổi, thậm chí thay thế để thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp chứ không chỉ dừng lại ở việc tạm dừng hiệu lực. Bởi lẽ, tạm dừng thực thi nhưng vướng mắc cốt lõi của chính sách vẫn chưa được tháo gỡ nhằm tránh tình trạng ùn tắc, ùn ứ hàng hoá tại các cửa khẩu. Trước đây, thực hiện Nghị định số 15/2018/NĐ-CP cơ quan được chỉ định vừa lấy mẫu, kiểm nghiệm vừa cấp Giấy xác nhận thì nay phải qua thêm bước cơ quan quản lí xác định chỉ tiêu, tổ chức lấy mẫu, chuyển sang đơn vị kiểm nghiệm rồi quay lại cơ quan quản lí để được cấp Giấy xác nhận. Vậy là một quy trình nhiều tầng nấc hơn đồng nghĩa thời gian kéo dài nhiều ngày, thậm chí hàng tháng. Mặt khác, theo Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13 của Chính phủ giao cho cấp tỉnh khối lượng lớn công việc đòi hỏi chuyên môn sâu, nhân lực phải có chứng chỉ, phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn và cơ chế phối hợp kiểm nghiệm chặt chẽ, thời gian kiểm tra gấp 10-20 lần so với trước.
Từ những phân tích trên có thể thấy, việc sửa đổi Nghị định 46 cần khẩn trương rà soát và sửa đổi một cách căn cơ mà trọng tâm là phải chuyển mạnh sang quản lí rủi ro, tăng hậu kiểm thực chất, giảm các thủ tục tiền kiểm hình thức, cắt giảm các yêu cầu hồ sơ hành chính mang tính hình thức, tập trung đánh giá dựa trên kết quả kiểm nghiệm, tuân thủ khả năng truy xuất nguồn gốc của doanh nghiệp, áp dụng cơ chế phân loại theo mức độ rủi ro; đồng thời chỉ triển khai như năng lực thực thi của cơ quan chuyên môn địa phương đã được đánh giá và chuẩn bị tương xứng. Có thể cho phép doanh nghiệp sử dụng các Giấy chứng nhận quốc tế (HACCP, ISO 22000, FSSC 22000) thay thế Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện, tránh gây xáo trộn cho hoạt động sản xuất kinh doanh, chuỗi cung ứng và quyền lợi người tiêu dùng trước bài toán ATVSTP đang trở nên bức thiết hiện nay.
