Trong tám thập kỷ tồn tại, Liên hoan Phim (LHP) Cannes đã chứng kiến biết bao cuộc đổi thay, biết bao làn sóng đã định hình nên những nền điện ảnh. Với một số nền điện ảnh, Cannes đã trở thành nơi để họ dõng dạc cất tiếng nói mang đậm bản sắc riêng với khán giả quốc tế, để được đánh dấu cho sự tồn tại của mình trên bản đồ điện ảnh toàn cầu.
Điện ảnh Việt Nam cũng đã có một hành trình như vậy. Những bộ phim đã mang tiếng Việt, mang con người Việt Nam, ký ức, văn hóa và bản sắc Việt Nam tới đất nước nơi “chôn rau cắt rốn” của điện ảnh, như một cách khẳng định rằng điện ảnh Việt Nam, như điện ảnh Pháp hay bất kể nền điện ảnh nào khác, cũng đang tồn tại, đang chuyển động, đang đối thoại với thế giới.
Hành trình này bắt đầu với những rung cảm đầu đời của một nhà làm phim Việt kiều về mùi hương đất nước. “Dấu ấn” đầu tiên của Việt Nam tại Liên hoan phim Cannes xuất hiện vào năm 1993 với bộ phim Mùi đu đủ xanh của đạo diễn Trần Anh Hùng. Được trình chiếu tại hạng mục Un Certain Regard (Nhãn quan Độc đáo) vốn được xem là hạng mục danh giá thứ hai của Liên hoan phim Cannes, Mùi đu đủ xanh được vinh danh với hai giải thưởng quan trọng gồm Prix de la Jeunesse (Giải Điện ảnh trẻ của Pháp) cùng Caméra d’Or (Máy quay Vàng) - giải thưởng dành cho những tác phẩm đầu tay xuất sắc nhất.
Mùi đu đủ xanh được quay toàn bộ trong một phim trường ở Paris, bởi một đạo diễn mang quốc tịch Pháp. Song khó ai có thể phủ nhận rằng bộ phim là một câu chuyện về Việt Nam, về văn hóa và con người Việt, được kể bằng tiếng Việt và cảm quan Việt. Và sau đó bộ phim cũng đại diện cho Việt Nam nhận đề cử Oscar Phim nước ngoài.
Bảy năm sau, Trần Anh Hùng trở lại Cannes với Mùa hè chiều thẳng đứng. Bộ phim tiếp tục được trình chiếu tại hạng mục Nhãn quan Độc đáo, nơi tôn vinh những tác phẩm mang tiếng nói và phong cách nghệ thuật khác biệt. Và cũng chính vào năm 2000 đó, một chương mới được mở ra cho những nhà làm phim quốc nội với Cuốc xe đêm, bộ phim ngắn tốt nghiệp của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên cho lớp Đạo diễn Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Giành giải ba của Quỹ Điện ảnh Cinéfondation - giải thưởng dành cho tác phẩm phim ngắn từ các trường phim trên thế giới, Cuốc xe đêm trở thành minh chứng đầu tiên cho thấy các cơ sở đào tạo điện ảnh trong nước hoàn toàn có thể sản sinh ra những tài năng đủ sức bước chân ra biển lớn.
Điện ảnh Việt Nam đã phải đợi thêm gần một thập kỷ trước khi trở lại đại lộ La Croisette. Kể từ đó, sự xuất hiện của các nhà làm phim Việt tại Cannes trở nên thường lệ hơn, thay vì là những ngoại lệ hy hữu. Cannes, từ một liên hoan phim ở phương trời xa xôi, dần trở thành bến đỗ đầu tiên của một thế hệ các nhà làm phim độc lập, những người đã âm thầm kiến tạo nên một làn sóng điện ảnh mới của Việt Nam. Đó là đạo diễn Phan Đăng Di với bộ phim điện ảnh đầu tay Bi, đừng sợ cùng hai giải thưởng ACID/CCAS (giải thưởng của Tổ chức Phổ biến Điện ảnh Độc lập) và giải thưởng SCAD cho kịch bản xuất sắc nhất sau buổi công chiếu trong khuôn khổ Semaine de la Critique (Tuần lễ Phê bình) tại LHP Cannes 2010. Đó là đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp với phim ngắn Hai, Tư, Sáu trong khuôn khổ Short Film Corner (Góc Phim Ngắn) và dự án điện ảnh Đập cánh giữa không trung được lựa chọn cho chương trình La Fabrique Cinéma (Xưởng phim) của Le Pavillon Les Cinémas du Monde (Gian nhà Điện ảnh Thế giới).
Đó là phim ngắn tốt nghiệp 16h30 của đạo diễn Trần Thanh Huy - tiền đề cho tác phẩm điện ảnh Ròm - được “công du” tới Short Film Corner ở trời Âu. Đó là những đạo diễn Phạm Ngọc Lân với Một khu đất tốt; đạo diễn Phạm Thiên Ân với Hãy thức tỉnh và sẵn sàng. Đó là bộ phim ngắn hoạt hình tĩnh vật Giấc mơ gỏi cuốn của đạo diễn Mai Vũ.
Và rồi, đúng ba mươi năm sau kể từ khi những khung hình đầu tiên của Mùi đu đủ xanh được chiếu lên màn bạc của khán phòng Louis Lumière, giải thưởng Máy quay Vàng danh giá một lần nữa thuộc về một bộ phim nói tiếng Việt. Đạo diễn Phạm Thiên Ân trở lại Liên hoan Phim Cannes với tác phẩm phim truyện đầu tay Bên trong vỏ kén vàng, một hành trình tâm linh được kể với thứ ngôn ngữ thị giác thuần khiết nơi khoảng lặng và những cú máy kéo dài trở thành phương thức đối thoại. Giữa thời đại chạy đua với tốc độ chóng mặt của thói quen tiêu thụ nội dung, Bên trong vỏ kén vàng như một lời khẳng định điện ảnh Việt Nam vẫn còn khả năng mơ những giấc mơ rất riêng, và thế giới vẫn luôn sẵn sàng vinh danh những giấc mơ đó.
Và gần đây nhất, vào năm 2025, bộ phim ngắn Before the Sea Forgets của đạo diễn Lê Ngọc Duy được công chiếu quốc tế trong khuôn khổ hạng mục Đôi Tuần lễ Đạo diễn.
 |
| Hình ảnh trong phim Giấc mơ là ốc sên tham gia Cannes 2026. |
Bước sang năm 2026, sự hiện diện của Việt Nam tại La Croisette đã không còn là những “đốm sáng” lẻ loi, xuất hiện đơn độc giữa một bầu trời điện ảnh thế giới. Ngược lại, có lẽ lần đầu tiên trong suốt hành trình dài hơn bốn thập kỷ, điện ảnh Việt mới có nhiều dấu ấn tới vậy trong cùng một mùa liên hoan phim Cannes.
Đạo diễn Nguyễn Thiên Ân mang tác phẩm Giấc mơ là ốc sên tới công chiếu trong hạng mục Phim ngắn và tranh giải Palme d’Or du Court Métrage (Cành cọ Vàng Phim ngắn). Bộ phim mang màu sắc hài hước đầy kỳ quặc, kể câu chuyện về một chàng diễn viên trẻ dần phát hiện một sở thích bất thường về ốc sên sau khi làm người mẫu trong một hội thảo, được thực hiện trong Dự án Phim ngắn CJ 2025, với quá trình sản xuất được hỗ trợ bởi một nhà làm phim không còn lạ lẫm gì với LHP Cannes - đạo diễn Phan Đăng Di.
Cũng tại Cannes năm nay, bộ phim truyện hoạt hình In Waves của đạo diễn Phương Mai Nguyễn được lựa chọn để khai mạc cho Semaine de la Critique (Tuần lễ Phê bình). Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hơn sáu thập kỷ của chương trình, một bộ phim hoạt hình được trao vinh dự này. Và phần nào, nó cũng cho thấy sự đổi thay trong góc nhìn của giới chuyên môn trong những năm gần đây, một sự đổi thay có lẽ miêu tả sắc nét nhất qua lời tuyên bố của đạo diễn Guillermo del Toro khi bước lên bục nhận giải Phim hoạt hình xuất sắc nhất cho Pinocchio tại lễ trao giải Quả cầu Vàng năm 2023, rằng: “Hoạt hình là điện ảnh. Hoạt hình không phải một thể loại phim chỉ đơn thuần dành cho trẻ con, nó là một loại hình nghệ thuật.”
Trong khi đó, tại khuôn khổ La Fabrique Cinéma (chương trình nhằm thúc đẩy các nhà làm phim trẻ) là sự góp mặt của dự án phim truyện Có dòng sông biết của đạo diễn Mai Huyền Chi, tác phẩm chính kịch tuổi mới lớn xoay quanh một bé gái sống nơi xóm bè vùng hạ lưu sông Mekong, mơ ước về một bữa tiệc sinh nhật em chưa từng có.
Và sau cùng, tại Marché du Film de Cannes (Chợ phim Cannes), các nhà đầu tư, sản xuất và phân phối điện ảnh quốc tế có thể tìm thấy hai dự án phim truyện của Việt Nam, khác biệt về sắc điệu. Đó là dự án phim truyện tài liệu thể nghiệm Vùng đất của những biến mất của đạo diễn Nguyễn Thị Xuân Trang, xoay quanh các mối liên kết về những cơn ác mộng và nỗi đau chiến tranh trải dài nhiều thế hệ của chính nhà làm phim; và dự án phim truyện kinh dị Tai ương của đạo diễn Đoàn Sĩ Nguyên và nhà sản xuất Charlie Nguyễn, được lấy cảm hứng từ trò chơi điện tử cùng tên.
Nhìn lại hơn bốn thập kỷ hiện diện của điện ảnh Việt Nam tại LHP Cannes, điều đáng đúc kết lại không nằm ở số lượng giải thưởng, hay những tràng pháo tay kéo dài bao nhiêu phút sau buổi công chiếu - những yếu tố vốn là “đơn vị đo lường” cho sự thành công của một tác phẩm điện ảnh tại Cannes. Thay vào đó, hành trình từ năm 1993 tới 2026 của Việt Nam là một quá trình tịnh tiến từ sự “được nhìn thấy” tới “được thấu hiểu toàn diện”. Những bộ phim Việt được đưa tới châu Âu không còn là những lát cắt “lạ lẫm” từ một vùng đất Viễn Đông xa xôi để khán giả quốc tế tò mò khám phá, mà đã trở thành một phần của cuộc đối thoại văn hóa toàn cầu, với tâm thế sáng tạo của những người nghệ sĩ hiểu rõ giá trị của cội nguồn nhưng không ngừng vươn tới những chân trời của sự tự do và đổi mới, không ngừng tìm cách để “thuộc về” dòng chảy của thế giới điện ảnh.
Qua từng thế hệ, vẫn luôn có những nhà làm phim Việt Nam tiếp tục lên đường tới Cannes. Họ mang theo những câu chuyện của mình, những mảnh ký ức, những tâm tư và mộng tưởng, những lát cắt văn hóa rất Việt Nam, để bước vào không gian điện ảnh rộng lớn của thế giới, bằng những câu chuyện chỉ có thể được kể bởi chính họ và không ai khác ngoài họ.
