Tháng 12/1986, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng mở ra công cuộc Đổi mới toàn diện. Với điện ảnh, sự chuyển mình không chỉ bắt đầu từ cơ chế quản lý hay kinh tế, mà còn từ câu hỏi: Sau chiến tranh, điện ảnh sẽ kể câu chuyện gì? Nếu trước đó, phim chủ yếu phục vụ nhiệm vụ cách mạng, phản ánh kháng chiến, cổ vũ tinh thần chiến đấu và khắc họa hình tượng con người Việt Nam trong chiến tranh, thì khi xã hội bước sang giai đoạn mới, các nhà làm phim cũng đi tìm một tiếng nói khác.
Bao giờ cho đến tháng Mười (1984) của đạo diễn, NSND Đặng Nhật Minh được xem là một dấu mốc mở đầu cho xu hướng ấy. Phim không kể về những trận đánh mà đi sâu vào nỗi đau của người ở lại, sự mất mát âm thầm của người phụ nữ sau chiến tranh. Từ đây, điện ảnh Việt bắt đầu dịch chuyển từ việc phản ánh các sự kiện lớn sang khám phá chiều sâu con người.
Tướng về hưu (1988) của cố đạo diễn, NSND Nguyễn Khắc Lợi tiếp tục là dấu mốc quan trọng của điện ảnh thời kỳ đổi mới. Qua bi kịch của vị tướng lạc lõng khi trở về đời sống thường nhật, bộ phim phản ánh những va đập giữa các hệ giá trị cũ và mới trong bối cảnh đất nước chuyển sang kinh tế thị trường. Sau đó, các phim như Thị trấn yên tĩnh (2002) và Thằng Bờm (2004) tiếp tục đi sâu vào các góc khuất xã hội bằng chất liệu trào phúng, châm biếm. Theo NSƯT Lê Đức Tiến - đạo diễn của hai phim trên, động lực để ê-kíp theo đuổi những đề tài ấy xuất phát từ khát vọng đổi mới tư duy sáng tạo, khi người làm phim không ngừng tìm tòi cách nhìn và cách kể riêng về hiện thực.
Gái nhảy (2003) của đạo diễn Lê Hoàng được xem là một cột mốc quan trọng của điện ảnh Việt Nam trong giai đoạn đầu vận hành theo cơ chế thị trường. Dù được sản xuất trong hệ thống phim Nhà nước, tác phẩm đã tạo nên bước đột phá khi lựa chọn những vấn đề gai góc của xã hội đương đại như ma túy, mại dâm và thu hút đông đảo khán giả đến rạp. Với doanh thu khoảng 13 tỷ đồng - mức kỷ lục của phòng vé Việt Nam thời điểm bấy giờ - bộ phim chứng minh điện ảnh Việt hoàn toàn có thể vừa phản ánh hiện thực, vừa chinh phục thị trường.
Thành công của Gái nhảy mở ra một giai đoạn phát triển sôi động của điện ảnh Việt. Cùng với sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của khu vực tư nhân, một thế hệ đạo diễn mới như Nguyễn Quang Dũng, Vũ Ngọc Đãng, Nguyễn Phan Quang Bình, Charlie Nguyễn hay Victor Vũ lần lượt khẳng định dấu ấn bằng những tác phẩm đa dạng về đề tài và thể loại. Mỗi người mang đến một phong cách kể chuyện riêng, từ tâm lý, tình cảm đến hành động, kinh dị, góp phần mở rộng đối tượng khán giả và từng bước hình thành diện mạo của nền điện ảnh thị trường.
Đặc biệt, những nhà làm phim từng học tập và làm việc ở nước ngoài như Charlie Nguyễn hay Victor Vũ đã đem đến cách tiếp cận hiện đại trong xây dựng kịch bản, tổ chức sản xuất và ngôn ngữ điện ảnh. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm quốc tế với chất liệu văn hóa Việt Nam không chỉ nâng cao chất lượng tác phẩm mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyên nghiệp hóa, tạo nền tảng cho sự bùng nổ của thị trường phòng vé Việt trong những năm sau đó.
Tuy nhiên, trong giai đoạn này, thị phần của phim Việt vẫn còn khá khiêm tốn. Phần lớn doanh thu phòng vé vẫn thuộc về các bom tấn Hollywood và phim nhập khẩu từ châu Á, trong khi số lượng phim Việt ra rạp mỗi năm còn hạn chế và chưa tạo được sức cạnh tranh ổn định. Dẫu vậy, những nỗ lực đổi mới về tư duy làm phim, quy trình sản xuất và chất lượng kỹ thuật trong giai đoạn này đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự phát triển mạnh mẽ của điện ảnh Việt ở thập niên tiếp theo.
 |
| Hình ảnh trong phim Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu (2025). |
Song song với quá trình đổi mới, hạ tầng phát hành của điện ảnh Việt cũng có bước phát triển mạnh mẽ. Hệ thống rạp chiếu hiện đại không ngừng được mở rộng, từ các đô thị lớn đến nhiều tỉnh, thành trên cả nước. Sự tham gia của các doanh nghiệp phát hành trong và ngoài nước đã góp phần mở rộng quy mô thị trường, giúp phim Việt có thêm cơ hội tiếp cận khán giả. Khi số lượng rạp chiếu tăng lên và khả năng thu hồi vốn được cải thiện, các nhà sản xuất cũng mạnh dạn đầu tư hơn cho tác phẩm, đồng thời có điều kiện lựa chọn những đề tài đa dạng thay vì chỉ bám vào các công thức an toàn.
Sự phát triển của thị trường được phản ánh rõ qua những con số tại phòng vé. Nếu trước đây, một bộ phim đạt doanh thu vài chục tỷ đồng đã được xem là thành công thì những năm gần đây, nhiều tác phẩm như Bố già, Nhà bà Nữ, Mai, Lật mặt 7: Một điều ước, Lật mặt 8: Vòng tay nắng hay Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu đều ghi nhận doanh thu hàng trăm tỷ đồng. Những thành tích này cho thấy quy mô thị trường ngày càng lớn, tạo thêm niềm tin để các nhà sản xuất đầu tư vào những dự án có kinh phí cao, quy trình sản xuất chuyên nghiệp và chất lượng kỹ thuật ngày càng tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.
Cùng với sự tăng trưởng về quy mô, diện mạo điện ảnh Việt cũng trở nên đa dạng hơn. Bên cạnh những dòng phim quen thuộc, khán giả ngày càng được tiếp cận nhiều tác phẩm thuộc các thể loại hành động, kinh dị, cổ trang, tiểu sử, chuyển thể văn học hay lịch sử. Điều đó cho thấy thị trường không chỉ mở rộng về số lượng mà còn tạo thêm không gian để các nhà làm phim thử nghiệm những hướng đi mới, góp phần làm phong phú đời sống điện ảnh.
Tuy nhiên, cơ chế thị trường cũng mang theo nhiều sức ép. Khi doanh thu phòng vé trở thành thước đo quan trọng, không ít nhà sản xuất ưu tiên các đề tài dễ tiếp cận, công thức giải trí an toàn nhằm giảm thiểu rủi ro và bảo đảm khả năng bán vé.
Trong một giai đoạn, điện ảnh Việt từng rơi vào tình trạng mất cân bằng giữa giá trị nghệ thuật và mục tiêu thương mại. Nhiều phim chạy theo yếu tố câu khách, trong khi kịch bản và ngôn ngữ điện ảnh chưa được đầu tư tương xứng. Điều này khiến một bộ phận khán giả dần mất niềm tin vào phim Việt, đồng thời đặt ra bài toán về sự phát triển bền vững của nền điện ảnh trong cơ chế thị trường.
Theo PGS.TS Phạm Xuân Thạch, Chủ tịch Hội đồng biên tập tạp chí Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Trưởng Bộ môn Nghệ thuật Điện ảnh, trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội, điện ảnh không nên chỉ được nhìn nhận như một ngành công nghiệp hay công cụ giải trí. Trước hết, đó vẫn là một loại hình nghệ thuật, phát triển bằng sức sáng tạo trong ngôn ngữ điện ảnh, khả năng phản ánh đời sống và những suy tư về con người. Khi giá trị nghệ thuật không còn được coi trọng, điện ảnh rất dễ đánh mất bản sắc và sức sống lâu dài của mình.
40 năm Đổi mới đã tạo nên những chuyển biến sâu sắc cho điện ảnh Việt Nam, từ mô hình bao cấp sang cơ chế thị trường, thành một ngành công nghiệp văn hóa từng bước hội nhập với khu vực và thế giới. Tuy nhiên, thị trường chỉ có thể tạo động lực phát triển, chứ không thể thay thế vai trò định hướng của Nhà nước trong việc xây dựng một nền điện ảnh giàu bản sắc. Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và đầu tư cho hạ tầng, Nhà nước tiếp tục đồng hành trong đào tạo nguồn nhân lực, hỗ trợ các dự án nghệ thuật, lịch sử và những tác phẩm mang giá trị tư tưởng, văn hóa.
Chỉ khi có sự kết hợp hài hòa giữa nguồn lực xã hội và chính sách công, điện ảnh Việt Nam mới có thể phát triển bền vững. Quan trọng hơn, sự xuất hiện của những dự án được đầu tư nghiêm túc như Mưa đỏ hay Tử chiến trên không cần được tiếp nối bằng nhiều tác phẩm chất lượng, để điện ảnh không chỉ chinh phục phòng vé mà còn góp phần gìn giữ ký ức dân tộc, lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam và khẳng định vị thế trên bản đồ điện ảnh khu vực.
