“Ơi thần! Ngày hôm nay chúng tôi bắt đầu trỉa lúa. Cầu cho trỉa lúa đầy đất. Cầu cho lúa mọc đầy lỗ. Cầu cho lúa thu đầy kho. Cầu bông lúa to bằng cái chụp. Cầu cây lúa to bằng măng tre…”

Đất đã làm sạch, đồi đã dọn xong, thần mưa cũng đã đến, cỏ dại cũng đã bị đuổi đi vào rú thật xa nương rẫy nhà mình. Cành lá cũng đã giắt ở cổng làng, không cho người lạ mang bệnh vào buôn. Vậy thì trỉa thôi. Mời thần cào cỏ cùng đá, lúa, rìu, cùng hạt lúa giống trộn tiết heo khấn mời “hồn con chuột, hồn chim răch, hồn kiến về nhà uống rượu suốt bảy ngày đêm”. Ôi chao sao mà vất vả, nhọc nhằn, nhiêu khê. Đó mới chỉ là công đoạn đầu tiên để làm ra hạt gạo, chén cơm. Từ khi gieo hạt lúa xuống đất đến bưng bát cơm ăn còn phải trải qua quá trời giông bão. Khấn hết tất thảy những gì cần khấn. Cầu xin hết tất cả thần linh đáng phải cầu xin. Chỉ mong thóc lúa đầy nhà, đủ bát cơm ăn.

Thế nên, với người buôn Lếck, một hạt thóc làm ra bằng ba mươi hạt mồ hôi rơi xuống. Họ nâng niu, họ nhẹ nhàng, họ dịu dàng như sợ lúa đau. Lúa bỏ người đi, nhà ta bụng đói.

Hình ảnh minh họa. Nguồn pinterest

Lá giắt đầu buôn, ngăn người lạ đến làng. Bạn đến rồi ư? Xin mời người ở lại, giúp cùng ta trỉa lúa xong mới được ra về, cho thần lúa có chân cũng không ra khỏi buôn làng nhà ta. Chiêng không được đánh, cồng không được vang, hát ca nhảy múa xin chờ ngày rước lúa về kho. Người buôn Lếck cái chân không yên khi nghe tiếng cồng, tiếng chiêng xa ba mùa trăng cũng tới, bươn mười rừng cũng đi. Lúa cũng như người nghe tiếng cồng, tiếng chiêng làm sao một chỗ ở yên?

Ama Nhau luôn là người đứng ra chủ trì trong các cuộc tế lễ của buôn. Bức tượng gỗ của vợ chồng Aêdiê (ông bà trời), thần mưa và thần ác Liê được dân làng tay rìu, tay rựa tạo thành từ con trăng trước. Bông gòn tung ra, thần mưa đổ nước, cây lúa xanh tươi, hoa lúa hoan ca, thóc đổ đầy kho, con người no đủ. Rồi thì chồng đi trước chọc lỗ, vợ đi sau trỉa hạt lúa vào, con kề bên nhanh chân lấp đất cho con sóc, con chuột mắt nhìn không kịp mà bỏ đi tránh xa nương lúa nhà mình.

Người ra ngóng vào trông mong cho lúa trổ nhiều bông, tiếng kèn Rlet xua đuổi thần xấu, thần ác, gọi hồn lúa đang rong chơi mau trở về “các vị thần lúa, thần kê, thần đậu, thần dưa… đang đi dạo buôn làng xa mau trở về cùng với gia đình ăn thịt heo, uống rượu cần”.

Từ khi gieo hạt đến khi mang được hạt lúa vào kho, người và lúa bao nhọc nhằn trải qua. Với người buôn Lếck chúng tôi, không được để vương để vãi hạt lúa nào. Nâng niu từng bông, chắt chiu từng hạt, nhẹ nhàng suốt lúa vào gùi. Những đứa gái nhỏ có gùi nhỏ, các mẹ các bà có gùi to. Ai cũng phải làm mới được ăn cơm lúa mới. Mấy đứa con gái vừa mới lớn, tay suốt bên rẫy nhà mình, mắt liếc ngang sang rẫy thằng con trai hẹn hò nơi nhà Sang đêm qua. Con mắt hư, cái tay bỏ sót, vẫn còn phía sau lưng những bông lúa trĩu hạt. Đám lóc chóc chúng tôi cũng thường tranh nhau những bông lúa mẩy, bỏ qua bông lúa nhỏ, lại làm dối cho mau để đi nương khác, nhanh nhanh về nhà.

Vậy là không đúng. Vậy là không nên. Hư rồi. Phải phạt thôi. Lũ chúng tôi phải đi mót lại. Mót cho bằng sạch, mót cho bằng hết chứ không để hạt lúa rơi xuống đất. Thần lúa giận, thần lúa bỏ đi, cả làng buôn chỉ còn nước mắt. Ngày mừng đón lúa vào kho, chỉ được cười, không được khóc. Nhà hai mươi gùi, người già cười hở răng hở lợi. Nhà bảy mươi gùi cái bụng ưng. Nhà một trăm gùi đến chiêng trống cũng reo vui.

Trước khi bưng bát cơm ăn, phải nhớ ơn tất thảy mọi vật đã cùng người làm nên hạt lúa. Nào là “Hôm nay chúng tôi ăn cơm lúa mới. Chúng tôi cho dao, xà gạc ăn trước. Chúng tôi cho rìu, cào ăn trước. Có xà gạc, rìu giúp mới có... Chúng tôi trả công bằng cơm gạo mới. Chúng tôi sử dụng phát chặt, cào, vót. Đừng khiến đứt tay, chặt chân rìu chém”. Đã hết đâu, làm ra được hạt gạo, phải biết ơn hết thảy các thần, từ thần nhà bếp đến thần kho lúa, thần cửa nhà, đến thần tổ tiên... ai cũng có công trong bát cơm ta cầm trên tay. Thần ăn trước, người ăn sau. Người già ăn trước, thanh niên trẻ khỏe ăn sau cùng.

Ngày nhỏ còng lưng mót lúa trên nương, tôi vẫn luôn than trách thầm trong bụng rằng, chỉ hạt lúa bé xíu thôi mà, sao lắm lễ nghi phiền phức. Ai đói, ai no ba hạt lúa này? Người già trong làng mắt trừng bọn trẻ. Hạt ngọc Yàng cho lại để rơi để rớt, cái bụng sẽ chẳng đủ no, cái chân không đủ ấm, tự mình làm đói bụng mình mà thôi.

Khi cả tỉnh, cả huyện nhà ai cũng một hạt cơm cõng ba củ khoai lang, mỳ lát. Chỉ riêng dân buôn Lếck vẫn cơm no đủ ngày ba bữa.

Già làng Ama Nhau đi một vòng, mỗi người một nắm gạo trong tay cho vào gùi người già đang mang. Mỗi người chỉ một nắm gạo thôi, mà đủ đầy mang ra cho những đứa trẻ con làng bên đói cơm, lạt muối. Nụ cười tắt ngúm đã lâu, chợt sáng bừng lên khi nhìn thấy tô cháo loãng.

Bạn bè gọi chúng tôi những người dị biệt, có thể hào phóng tặng nhau cả ngôi nhà của mình không tiếc nhưng lại đứt ruột đứt gan khi nhìn một hạt cơm thừa rơi vãi rơi vung.