Trong nhiều thập kỷ, các tập đoàn thuốc lá đã nhắm trực diện vào trẻ em và thanh thiếu niên bằng những sản phẩm có mùi vị ngọt ngào, dễ chịu. Hương vị không chỉ làm cho điếu thuốc bớt gắt, mà còn che giấu sự độc hại, khiến việc thử trở nên “dễ dàng hơn” và cuối cùng dẫn đến nghiện.

Tại Mỹ, theo Khảo sát Thuốc lá Thanh thiếu niên Quốc gia năm 2024, có tới 7,8% học sinh trung học phổ thông và 3,5% học sinh trung học cơ sở, tương đương hơn 1,6 triệu em, đang sử dụng thuốc lá điện tử. Đáng lo ngại hơn, hơn 40% trong số này hút ít nhất 20 ngày mỗi tháng và gần 30% nghiện hằng ngày. Khoảng 430.000 học sinh Mỹ đang vaping mỗi ngày. Gần 90% trong số đó sử dụng sản phẩm có hương vị.

Tình trạng này không xa lạ với Việt Nam. Theo điều tra toàn cầu về thuốc lá ở thanh thiếu niên (GYTS 2022), tỷ lệ hút thuốc lá điện tử ở học sinh từ 13–15 tuổi tại Việt Nam là 3,5%, với điểm nhấn là hầu hết các em chọn sản phẩm có hương vị. Các chuyên gia cảnh báo: đây chính là con đường ngắn nhất đưa giới trẻ đến nghiện nicotine.

Các loại thuốc lá điện tử hiện nay có thể chứa lượng nicotine tương đương hoặc vượt quá 200 điếu thuốc, khiến mức độ lệ thuộc và tổn hại càng trầm trọng.

Nicotine là chất gây nghiện mạnh. Sử dụng nicotine ở tuổi vị thành niên, dù là thuốc lá truyền thống hay thuốc lá điện tử, đều gây hại cho não bộ, đặc biệt là vùng kiểm soát trí nhớ, sự chú ý và khả năng học tập. Một nghiên cứu còn cho thấy, những thanh thiếu niên dùng thuốc lá điện tử có nguy cơ cao trở thành người hút thuốc lá truyền thống, dù trước đó thuộc nhóm ít nguy cơ.

Các loại thuốc lá điện tử hiện nay có thể chứa lượng nicotine tương đương hoặc vượt quá 200 điếu thuốc, khiến mức độ lệ thuộc và tổn hại càng trầm trọng.

Menthol, chất tạo cảm giác mát lạnh, dễ chịu, được các hãng thuốc lá khai thác triệt để. Một nửa số thanh thiếu niên hút thuốc từng bắt đầu bằng menthol. Nghiên cứu khoa học của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã chỉ rõ: menthol làm tăng tỷ lệ bắt đầu hút thuốc, gia tăng mức độ nghiện và giảm khả năng cai.

Không chỉ giới trẻ, cộng đồng người da màu tại Mỹ cũng bị “đánh bẫy”. Từ thập niên 1950, tỷ lệ người Mỹ gốc Phi hút thuốc menthol chỉ khoảng 10%, nhưng ngày nay đã lên tới 88%. Hệ quả là mỗi năm 50.000 người da màu thiệt mạng vì bệnh liên quan đến thuốc lá. Giai đoạn 1980–2018, thuốc lá menthol gây ra 157.000 ca tử vong sớm và 1,5 triệu năm sống bị mất trong cộng đồng này.

Đây không chỉ là vấn đề y tế công cộng mà còn là công lý xã hội. Nhiều nghiên cứu ước tính, nếu chấm dứt bán menthol tại Mỹ, sẽ ngăn ngừa được hơn 650.000 ca tử vong, trong đó có hơn 255.000 ca ở cộng đồng da màu.

Các thành phố và bang tại Mỹ đã đi đầu. San Francisco (2018) và sau đó là bang Massachusetts (2019), California (2022) cùng nhiều địa phương khác đã cấm hoàn toàn thuốc lá có hương vị. Hiện đã có gần 400 địa phương trên khắp nước Mỹ hành động.

Việt Nam cũng đang đứng trước ngã rẽ. Khi tỷ lệ hút thuốc lá điện tử và thuốc lá hương vị gia tăng, đặc biệt trong giới trẻ, kinh nghiệm quốc tế cho thấy: biện pháp hiệu quả nhất là cấm triệt để việc bán mọi sản phẩm thuốc lá có hương vị.

Muốn bảo vệ thế hệ trẻ, không thể để các “mùi hương” giả tạo đánh lừa. Chấm dứt hoàn toàn thuốc lá có hương vị không chỉ cứu hàng trăm ngàn sinh mạng trong tương lai, mà còn là bước tiến quan trọng trên con đường xây dựng một thế hệ không thuốc lá.