Sáng tác

Con cái của Goni. Truyện ngắn của Quya Reyna

Quya Reyna
Văn học nước ngoài 12:06 | 21/11/2026
Baovannghe.vn- Nhà tôi có vô số quy tắc. Những quy tắc phải tuân theo ở trong lẫn ngoài nhà, khi còn nhỏ cũng như khi lớn. Tất cả đều được đặt ra dưới sự giám sát nghiêm khắc của mama và tính khí cứng rắn của bố. Mỗi quy tắc đều có câu chuyện riêng, và câu chuyện nào cũng thú vị.
aa
Con cái của Goni. Truyện ngắn của Quya Reyna
Nhà văn Quya Reyna

Quya Reyna (tên thật là Reyna Maribel Suñagua Copa) là nhà văn, cây bút biên khảo trẻ nổi bật đến từ El Alto, Bolivia.

Sáng tác của cô hòa trộn giữa hồi ký, phóng sự và phê bình xã hội, nổi bật với giọng văn trực diện, mỉa mai và sắc bén khi khai thác chủ đề bản sắc, giai cấp của thanh niên bản địa Aymara ở đô thị.

Tác phẩm Những đứa con của Goni (Los hijos de Goni, 2022) đã khẳng định tiếng nói mới mẻ, đầy tinh thần phản biện của cô trong nền văn học Bolivia đương đại.

Những quy tắc trong nhà tôi khá kì lạ.

Chẳng hạn, lè lưỡi để xúc phạm người khác là điều tuyệt đối bị cấm. Với người lớn tuổi, đó là một trong những hành động thô lỗ mà một đứa trẻ có thể làm, gần như một dấu hiệu cho thấy sau này nó sẽ trở thành kẻ nghiện ngập hay tội phạm. Hình ảnh tốt của một đứa trẻ có thể bị hủy hoại chỉ vì nó lè lưỡi bao nhiêu lần.

Nhà tôi cách trường học rất xa. Adela, người chúng tôi trìu mến gọi là mẹ, luôn nhắc đi nhắc lại rằng trên quãng đường dài ấy, chúng tôi không được nhận kẹo từ người lạ, thậm chí không được đến gần họ. Chúng tôi phải đi bộ như vậy ít nhất năm ngày mỗi tuần. Ban đầu điều đó thật khó, bởi vào ngày đầu tiên đi học, tất cả mọi người đều là người lạ.

Nhà tôi có vô số quy tắc. Những quy tắc phải tuân theo ở trong lẫn ngoài nhà, khi còn nhỏ cũng như khi lớn. Tất cả đều được đặt ra dưới sự giám sát nghiêm khắc của mama và tính khí cứng rắn của bố. Mỗi quy tắc đều có câu chuyện riêng, và câu chuyện nào cũng thú vị.

Nhưng có một quy tắc mà tôi nhớ nhất.

Ở nhà tôi, mọi thứ mua về đều phải được sử dụng cho đến khi hết hạn sử dụng, mà tốt nhất là phải hết trước khi đến hạn. Chúng tôi cố kéo dài tuổi thọ của mọi thứ lâu nhất có thể.

Lấy dầu gội đầu làm ví dụ. Chúng tôi mua loại rẻ nhất, loại dầu gội dùng một lần giá hai mươi xu, đựng trong những gói nhựa hình chữ nhật, dày cộp, dành cho những người chẳng cần đọc hướng dẫn sử dụng. Trên mỗi gói chỉ có đủ chỗ cho một từ: hoa cúc, trứng hoặc motacú.

Chỉ cần vài giọt là đủ.

Một gói như thế, với chúng tôi, có thể dùng đến năm lần gội đầu, rồi còn đủ để xịt nách thêm vài lần.

Quần áo, giày dép, thức ăn, đồ dùng học tập. Mọi thứ đều phải được sử dụng, tái sử dụng, rồi tái chế cho đến giọt cuối cùng.

Không ai bảo vệ môi trường giỏi hơn người nghèo.

Tôi không nghĩ một người hippie ăn rau diếp, làm phân hữu cơ và vẽ tranh lên chai nhựa có thể nào nghĩ ra chuyện viết chữ nhỏ li ti vào lề vở chỉ để kéo dài tuổi thọ của một cuốn sổ đến gần hai năm.

Một tối nọ, trong bữa ăn, một người trong chúng tôi để lại vài củ khoai tây trên đĩa.

Đó là một tội lỗi.

Nhà tôi có một “truyền thống nghèo khó” sau mỗi bữa ăn, đĩa phải sạch trơn. Không phải kiểu sạch sẽ theo nghĩa phải lập tức đem đi rửa bằng xà phòng và nước. Không. Ý tôi là trên đĩa không được còn lại bất cứ thứ gì.

Một hạt cơm cũng không.

Một mẩu vụn thức ăn trên sàn là một sự xúc phạm. Một giọt trà còn sót trong tách là một nỗi nhục. Một đĩa rau thừa, hay nửa củ khoai tây, cũng đủ khiến bố thất vọng.

“Khoai tây là thành quả…” Bố tôi thường nói.

Đó là thành quả của công sức gia đình trên đồng ruộng. Để sót lại dù chỉ một củ cũng là điều không thể chấp nhận.

Bố nhìn mấy củ khoai trên đĩa rồi quát:

“Các con nghĩ mình là ai mà dám lãng phí thức ăn? Các con nghĩ mình là con của Goni à? Đi mà sống với Goni đi!”

Câu nói ấy ở lại trong đầu tôi.

Làm con cái của Goni nghĩa là gì?

Gonzalo Sánchez de Lozada, thuộc Phong trào Cách mạng Quốc gia Bolivia (MNR), là Tổng thống Bolivia năm 2003. Ông nổi tiếng là một người Bolivia nhưng nói tiếng Tây Ban Nha với giọng gringo - giọng của một người Mĩ da trắng. Carlos Palenque từng chế giễu ông vì điều đó. Với tôi, ông còn là nhân vật hấp dẫn nhất trong chương trình châm biếm chính trị Esta boca es mía.

Nhưng trong mắt bố tôi, Goni là hiện thân hoàn hảo của tầng lớp q’ara - những người da trắng thượng đẳng trong tưởng tượng xã hội Bolivia: một kẻ tự cho mình là người da trắng, một kẻ phân biệt chủng tộc muốn áp đặt các chuẩn mực đạo đức và tôn giáo của mình lên người khác, một kẻ khinh miệt người nghèo.

Với các chị tôi, điều thú vị nhất lại là chuyện khác.

Một người giàu có đến thế, có trong tay quá nhiều tiền, thì chẳng cần quan tâm nếu trên đĩa còn sót vài củ khoai.

Con cái ông ta có thể hưởng thụ, có thể lãng phí thức ăn, lãng phí nhiều thứ, mà chẳng bao giờ phải nghĩ đến công sức người khác đã bỏ ra để có được chúng.

Tôi biết về Goni qua những câu chuyện của bố.

“Các con là con của nông dân. Con của người Aymara! (dân tộc bản địa vùng Andes của Nam Mĩ, chuyên làm nông nghiệp và chăn nuôi). Các con không thể cư xử như con của ông già đó!”

Vì thế, bị gọi là con cái của Goni là một sự sỉ nhục.

Ai trong chúng tôi bị gọi như vậy đều phải lập tức thay đổi thái độ. Nếu để thừa thức ăn, người đó phải ăn cho hết, kể cả những mẩu vụn đã rơi xuống sàn.

Em gái tôi từng là con gái của Goni trong đúng hai phút.

Tôi không hiểu lúc ấy nó nghĩ gì.

Từ khi còn bé, tôi đã biết: Chúng tôi không phải con của người Mĩ. Chúng tôi không được phép để thức ăn thừa trên đĩa.

Đó cũng là lí do khi lần đầu biết đến Mafalda của Quino (một nhân vật trong truyện tranh nổi tiếng toàn cầu) - cô bé nhất quyết không chịu ăn xúp - tôi lập tức nghĩ:

- Lại một đứa con của Goni!

Nấu xúp tốn tiền biết bao.

Bố gọi tôi là con của Goni lần đầu tiên khi tôi tám tuổi.

Con cái của Goni. Truyện ngắn của Quya Reyna
Nguồn: Pinterest

Từ đó, tôi bắt đầu thấy bực bội với những người để thừa thức ăn trên đĩa. Tôi khó chịu với những bạn cùng lớp xé giấy vở rồi vứt đi như thể giấy không có giá trị. Tôi đau lòng khi nhìn hàng xóm vứt những tấm tôn cũ mà bố tôi luôn nhặt về để dành, phòng khi một ngày nào đó cần đến.

Ngay cả khi con chó nhà tôi không ăn hết cháo ngô, tôi cũng nghĩ: Con chó của Goni!

Nhưng điều an ủi tôi là có rất nhiều bạn học cũng giống chúng tôi.

Quần áo của họ được truyền từ anh chị sang em, hoặc nhặt từ những đống đồ cũ ở chợ 16 de Julio. Những chiếc áo yếm trắng được khâu thêm những chiếc cúc đủ màu. Những đôi tất chẳng bao giờ cùng một cặp, được vá lại hoặc viền bằng ren cũ.

Ở trường, có những đứa trẻ ăn sạch bữa sáng, thứ sôcôla hoặc vani lỏng được múc từ những chiếc xô lớn. Nếu còn thừa, chúng còn đổ vào chai nhựa mang về nhà.

Chúng tôi không nghịch thức ăn. Chúng tôi không vứt bỏ những gì còn dùng được. Chúng tôi cố gắng không trở thành con cái của Goni.

Một ngày trước cuộc xung đột tháng mười năm 2003, mẹ sai chúng tôi ra phố mua xăng.

Chị tôi dùng một thanh gỗ chọc vào lỗ trên miệng chiếc can. Chị cầm một đầu, tôi cầm đầu kia, hai đứa cùng khiêng. Chúng tôi đi bộ cho đến khi tìm thấy một chiếc xe bán xăng.

Tôi nhớ mọi chuyện không thật rõ. Có thể đó là ngày hôm trước. Có thể không. Tôi không nhớ chính xác lúc chính quyền thông báo phong tỏa những tuyến đường chính, hay lúc việc bán xăng bị ngừng lại.

Mẹ nghĩ tình trạng ấy chỉ kéo dài vài ngày. Ơn Chúa, chúng tôi đã mua được một bình đầy. Mẹ bắt đầu nấu ăn. Nhưng bình xăng nhanh chóng cạn, dù chúng tôi đã tiết kiệm đến mức có thể. Ai cũng biết câu chuyện ấy.

Goni muốn bán khí đốt của Bolivia cho Hoa Kì. Đường ống dẫn khí sẽ đi qua Chile. Và đó là một trong những lí do khiến người dân El Alto nổi giận.

Nhưng với tôi khi ấy, chuyện đơn giản hơn nhiều.

Xăng là thứ mang lại một chút tiện nghi cho cuộc sống của rất nhiều gia đình. Khi nó biến mất, sự tức giận cũng bùng lên.

Bố tôi là thợ mộc.

Mùn cưa, thứ mẹ không ít lần phàn nàn trở thành nhiên liệu để chúng tôi sống qua những ngày chính quyền tê liệt. Chúng tôi đốt gỗ, mùn cưa và củi trong một chiếc khung sắt nhỏ bố tự làm, trông giống như một cái bàn không có mặt, để đặt chiếc nồi lớn lên trên.

Ở nhà, chúng tôi nấu xúp trứng hoặc xúp xương bò, thêm một ít cơm và rau vài củ hành còn sót lại từ những bữa trước, hoặc bất cứ thứ gì hàng xóm cho.

Ngoài kia, xe tăng lăn trên các đại lộ.

Người dân cầm những chiếc bình rỗng trên tay, trong những tấm awayu (tấm vải dệt) hoặc ga trải giường, trên xe cút kít, hoặc mang theo gậy gộc.

Các cuộc biểu tình chống chính phủ diễn ra khắp El Alto.

Tôi không thể đến quá gần. Đám đông chen chúc, những tiếng hô vang lên:

“El Alto phải đứng lên! Không bao giờ quỳ gối!”

Những người không tham gia tuần hành đứng bên đường vẫy tay chào họ.

Tôi nhìn thấy tất cả những điều ấy lần đầu tiên khi cùng mẹ đi bán xúp ở Cruce Villa Adela. Xúp mì trộn với đậu phộng và một ít bánh tortilla rau củ.

“Người biểu tình đang đến!”

Những người bán hàng hốt hoảng giấu hàng hóa dưới chăn hoặc tấm bạt.

Rồi họ xuất hiện.

“Đừng sợ!” Họ hét lên.

“Chúng tôi không định cướp gì cả. Chúng tôi không phải loại người như vậy!”

Mọi người vỗ tay.

Tôi đang trốn dưới váy mẹ.

Nhưng khi nghe câu ấy, tôi không còn sợ nữa.

“Chúng ta đều như nhau,” một người nói. “Chúng tôi không thể cướp của các bạn.”

Tôi nhìn họ.

Da họ cháy nắng. Tay lấm lem. Quần áo cũ, rách và vá chằng vá đụp. Có người đi giày cũ, có người đi dép abarcas (sandal truyền thống của người Nam Mĩ). Họ ăn pasank’alla - bắp rang, uống nước hoặc cầm những lon Coka Quina trên tay.

Bố thường nói Coka Quina là thức uống của người nghèo, vì nó rẻ và trông giống Coca-Cola.

Khi đôi dép đi trong nhà của tôi bị rách, bố mua cho tôi một đôi abarcas. Ông bảo chúng sẽ dùng được “đến chết”, nên mua cho tôi một đôi rộng hơn.

Pasank’alla là món quà mẹ thỉnh thoảng mua cho chúng tôi. Theo như tôi nhớ, mẹ gần như không bao giờ cho chúng tôi tiền để mua những thứ linh tinh.

Tất cả những thứ ấy không phải do con cái của Goni làm ra.

Họ không thể làm ra chúng. Chỉ chúng tôi mới làm được. Những người không muốn trở thành con cái của Goni.

Khi còn nhỏ, tôi nghĩ Goni đã giết và đàn áp tất cả những ai không muốn trở thành con của ông ta: những người không để thừa một hạt cơm nào, những người luôn mặc quần áo cũ của anh chị.

Tôi nghĩ Goni muốn chúng tôi trở thành giống ông ta.

Nhưng chúng tôi không muốn.

Và vì thế, ông ta phải trừng phạt chúng tôi.

Tên Goni dần trở thành một thứ khiến nhiều gia đình ở El Alto khó chịu mỗi khi nghe đến.

Như thể cả thành phố muốn tách mình ra khỏi ông ta mãi mãi.

Khỏi nhiệm kì của ông. Khỏi những quyết định của ông. Khỏi những hành động của ông. Khỏi tất cả những thứ “lãng phí” mà ông đại diện.

Rồi những người chết bắt đầu xuất hiện. Trên bản tin, chúng tôi nghe thấy từ “lính bắn tỉa”. Tôi không biết chính xác từ đó nghĩa là gì, nhưng tôi hiểu một điều: Họ đang giết người.

Thỉnh thoảng bố rời khỏi nhà. Mẹ cũng vậy. Chúng tôi không biết họ có trở về hay không. Chúng tôi phải tự nấu ăn mà không có họ. Tôi không thể tiếp tục theo mẹ đi bán hàng, cũng không thể theo bố đến các cuộc biểu tình. Tôi sợ.

Bố mẹ tôi là người El Alto (Dân cư ở đây phần lớn có nguồn gốc Aymara). Họ không phải con cái của người nước ngoài. Năm ấy có rất nhiều người chết.

Các chị tôi nhìn thấy khuôn mặt của họ trên truyền hình. Những thi thể được quấn trong chăn. Những vết thương trên người. Những đôi mắt vô hồn. Bất kể bật kênh nào, chúng tôi cũng thấy người chết. Hơn sáu mươi thi thể.

Cuối cùng, sau khi mọi chuyện đã được nói ra, những điều giờ đây nằm trong các kho lưu trữ và thư viện, El Alto đã thắng.

Gã người Mĩ kia sang Hoa Kì. Ông ta từ chức tổng thống. Khí đốt không được bán. Gia đình những người thiệt mạng tiếp tục đòi công lí. Những con đường El Alto tan hoang. Còn chúng tôi, những đứa trẻ, trở lại trường học. Tôi cũng trở lại trường.

Nhưng tôi biết El Alto sẽ không bao giờ trở lại như trước. Có một cảm giác chiến thắng, bởi chúng tôi đã đánh bại Goni. Nhưng trong chiến thắng ấy cũng có đau đớn, bất lực và quá nhiều nước mắt.

Tôi vẫn nhớ câu bố thường hét lên mỗi khi chúng tôi không biết trân trọng một thứ gì:

“Các con nghĩ mình là con cái của Goni à?!”

Năm tám tuổi, tôi không có đủ từ ngữ để diễn tả El Alto và tất cả những gì đang xảy ra. Tôi gần như không biết phải gọi tên những cảm xúc của mình trong những ngày ấy.

Nhưng có một điều tôi hiểu.

Rất nhiều người ở El Alto không phải là con cái của Goni.

Và họ đang chiến đấu để không trở thành như vậy.

Nhiều năm trôi qua.

Bây giờ, đôi khi tôi tự hỏi cuộc chiến ấy có thực sự kết thúc hay chưa.

Tôi tự hỏi liệu chúng ta có thật sự đã trở thành con của ông ta chưa.

Và nếu chúng ta vẫn chưa trở thành con cái của Goni... thì ai mới là con của ông ta?

NGỌC HIÊN

Dịch từ bản tiếng Anh

Bông hoạ mi trong nhà cổ - Thơ Lê Nhi

Bông hoạ mi trong nhà cổ - Thơ Lê Nhi

Baovannghe.vn- Những bông hoạ mi rời làng vào phố/ tinh khôi trong sương
Biến tri thức thành giá trị

Biến tri thức thành giá trị

Baovannghe.vn- Giai đoạn 2021-2025, ngân sách nhà nước đầu tư khoảng 17.000 tỷ đồng cho 4.800 nhiệm vụ thuộc 42 chương trình khoa học và công nghệ, nhưng chỉ một phần nhỏ kết quả nghiên cứu được thương mại hóa.
THƯ MỜI CỘNG TÁC BÁO VĂN NGHỆ TẾT ĐINH MÙI 2027

THƯ MỜI CỘNG TÁC BÁO VĂN NGHỆ TẾT ĐINH MÙI 2027

Baovannghe.vn - Báo Văn nghệ trân trọng kính mời các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ, họa sĩ và cộng tác viên gửi bài cho số báo Tết Đinh Mùi 2027.
Nguyễn Đình Phúc: Tiếng thơ lắng đọng từ ngã ba sông lịch sử

Nguyễn Đình Phúc: Tiếng thơ lắng đọng từ ngã ba sông lịch sử

Baovannghe.vn - Nhà thơ Nguyễn Đình Phúc đã góp phần tô thắm thêm truyền thống văn hóa vẻ vang của quê hương Phú Thọ.
Thông cáo báo chí số 26, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội Khóa XVI

Thông cáo báo chí số 26, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội Khóa XVI

Baovannghe.vn - Thứ Sáu, ngày 20/11/2026, ngày làm việc thứ hai mươi sáu, Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI diễn ra tại Nhà Quốc hội, Thủ đô Hà Nội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn.