Báo Tết luôn luôn là món quà quý đầu năm được trao đến những người say mê đọc và tìm hiểu báo chí, yêu chuộng văn hóa, văn học, nghệ thuật. Là một nhà báo, trong suốt cuộc đời của mình, tôi có ấn tượng sâu đậm khi được làm báo Tết ở Tuần báo Văn nghệ vào quãng thời gian nhà thơ Hữu Thỉnh giữ trọng trách Tổng Biên tập (1990 - 2006) - khi đất nước thật sự chuyển sang thời Đổi mới.
Báo mà tôi nói thu hẹp ở đây là báo in giấy khoảng năm 1993 đến 2000, khi văn hóa đọc đang phát triển rầm rộ, chưa bị văn hóa nghe - nhìn lấn át, bởi khi ấy Internet chưa đến Việt Nam một cách sâu rộng.
2. Từ đầu tháng mười âm lịch, mọi người đã nhắc nhau chuẩn bị bài để in ở cả ba số báo: Tết Dương lịch, Tết Âm lịch (Nguyên đán) và báo Xuân cho báo Văn nghệ hằng tuần và các ấn phẩm phụ kèm theo như: Văn nghệ Phụ san, Văn nghệ Trẻ, Văn nghệ Đặc san, Văn nghệ Dân tộc và Miền núi, Phụ bản Thơ... Bởi vậy, tòa soạn rất cần nhiều tin, bài, các mục nhỏ, tranh, ảnh... có chất lượng cao. Báo Văn nghệ chính và mọi ấn phẩm phụ đều có thông báo mời bạn đọc, bạn viết gửi bài Tết. Nhóm người thực hiện cụ thể gọi là “Ban làm báo Tết” được lập ra. Những nhà báo làm ở ban này thuộc Ban thư ký mở rộng. Không thể nêu hết ở đây, bạn đọc có thể hình dung và nhớ ra, ngoài Tổng Biên tập là nhà thơ Hữu Thỉnh, còn có các nhà báo tài năng như: nhà nghiên cứu, sưu tập Hữu Nhuận, Phó Tổng Biên tập; nhà thơ Trương Vĩnh Tuấn (Phó Tổng Biên tập phụ trách Báo Văn nghệ Trẻ); nhà văn Kiều Vượng (Trưởng đại diện Văn phòng Bắc miền Trung); nhà thơ Nguyễn Duy (Trưởng đại diện Văn phòng phía Nam); hai họa sĩ Thành Chương - Phạm Minh Hải, đây cũng là đôi bạn vẽ bìa thường xuyên, xuất sắc, làm báo Tết nhiều năm, luôn luôn đi kèm với nhà báo, nhà thơ Bế Kiến Quốc. Bên cạnh đó còn một số người phụ việc rất quan trọng, đó là anh Phan Hữu Đố thuộc phòng bình bản nhưng rất có công khi làm phóng viên nhiếp ảnh. Anh Nguyễn Đình Toán tuy không phải là người cơ quan nhưng đã là bạn thân thiết từ lâu, giúp Báo Văn nghệ nhiều bức ảnh chân dung văn nghệ sĩ đắt giá... Anh Đào Ngọc Chi và sau này anh Phạm Quang Dũng, là hai nhân viên lái xe đã tận tụy giúp cơ quan đưa phóng viên đi địa phương hoặc chở báo Tết từ nhà in về. Chị Nguyễn Thị Đường năng nổ đi khắp thành phố để chuyển báo đến người đọc.
 |
| Nhà thơ Hữu Thỉnh, nguyên Tổng biên tập báo Văn nghệ (thứ hai từ phải qua) chủ trì một buổi làm báo. Nguồn ảnh: Hữu Đố |
3. Nhớ lại quãng thời gian ấy, tòa soạn Báo Văn nghệ có lúc sum họp đến trên năm mươi người - kể cả những người làm hợp đồng ngắn hạn. Báo đông người lại lắm phụ san cho nên luôn luôn bận bịu, nhiều bước chân đi lại, cười nói râm ran, nhất là vào cữ làm báo Tết. Có khi buổi tối rất muộn vẫn sáng đèn. Hàng trăm Thêm mục nhỏ ở ấn phẩm chính cùng ấn phẩm phụ đang có thì đến hai phần ba số mục đó vẫn có mặt ở báo Tết. Các ấn phẩm phụ như Văn nghệ Trẻ, Phụ san Thơ có nội dung Tết riêng. Ngoài sáng tác văn và thơ, báo chính có những bài chủ chốt bàn về những vấn đề lớn hoặc thời sự nóng hổi do các tác giả có uy tín thực hiện. Riêng thơ có đến hàng trăm tác giả tham gia. Những bài, mục có nội dung mới lạ, hấp dẫn, chẳng hạn nói về một trong mười hai con giáp tương ứng với năm mới, có phát hiện điều chưa ai nói tới... Chuyện đẹp và lạ ở một vùng quê Việt Nam hoặc ở nước ngoài... Tất cả đều tạo nên sự phong phú nhiều màu vẻ trên trang báo đầu năm. Văn thơ hướng về trẻ nhỏ được dành riêng ra hai trang ở báo chính. Có những bài tổng kết một năm hoạt động văn hóa, văn học, nghệ thuật trong cả nước. Báo Tết cũng là dịp công bố giải thưởng văn học hằng năm của Hội Nhà văn Việt Nam, đưa tin về kết nạp hội viên mới... mà rất nhiều bạn đọc muốn biết.
Nhiều bạn đọc nâng niu ấn phẩm phụ chọn lọc mười truyện ngắn hay trong năm, có tên gọi tắt là top ten truyện ngắn, một sản phẩm độc đáo, hiếm hoi có giá trị cao về văn bản, văn học mà chỉ Tuần báo Văn nghệ mới có, đưa đến bạn đọc vào dịp mở đầu năm mới. Báo Tết cũng là dịp ôn lại nhiều kỷ niệm đáng nhớ về tác giả và tác phẩm. Ngày Thơ Việt Nam được khai trương lần thứ nhất vào năm 2003, rằm tháng Giêng Âm lịch, thì kể từ đó, báo Tết hằng năm đã đề cập kịp thời, để rồi báo Xuân và mấy số báo tiếp theo có nhiều bài, ảnh hưởng ứng, khẳng định hoặc góp ý về sự kiện đặc biệt này.
|
4. Như một số cơ quan báo chí khác, hằng năm tết đến xuân về, tòa soạn Báo Văn nghệ lại tổ chức các cuộc đến thăm, gặp gỡ, mừng tuổi các nhà văn lão thành đang cư trú tại Hà Nội, trong đó có những nhà văn được bạn đọc và giới viết văn tôn vinh như những cây cao bóng cả. Một số nhà văn trong tòa soạn hoặc cán bộ văn phòng được phân công đến nhà hoặc kính mời các bác đến tòa soạn thưởng trà, chuyện trò đầu năm, ôn lại chuyện năm trước, nêu ra các việc trước mắt phải làm. Ai có tin mừng hoặc có chút khó khăn, đều san sẻ cùng nhau, không phân biệt già trẻ, thế hệ sáng tác. Cũng có trường hợp Báo Văn nghệ phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức cuộc gặp mặt mừng tuổi các bậc nhà văn lão thành tại Văn phòng Hội. Các cuộc gặp gỡ đều trang trọng, bịn rịn, ấm áp. Quà biếu chỉ ít ỏi gọi là tượng trưng nhưng tình nghĩa thì không thể đo đếm được.
Mĩ tục chúc Tết đầu năm đối với các nhà văn - nhà báo nói trên diễn ra như một lẽ tự nhiên. Báo Văn nghệ có mối quan hệ thân thiết với các tác giả bên quân đội và tác giả ở ngoài quân đội, cụ thể hơn là với Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Nhiều nhà văn ở hai cơ quan báo chí, đến Tết được thêm một lần gặp nhau chúc Tết, mừng vui thân thiện như anh em, bác cháu trong một nhà.
|
5. Xin nói đến ích lợi vật chất vào dịp Tết. Báo Tết in đến vạn số. Ngoài số báo mà người mua đăng ký ở bưu điện thì báo tiêu thụ thêm rất nhiều vào dịp Tết. Do vậy mà cơ quan có tiền thưởng Tết cho cán bộ, nhân viên, đồng thời dành để chi tiêu cho cả năm làm báo. Quà bằng hiện vật ở một số địa phương (cơ quan, công ty hoặc cá nhân) gửi về biếu tặng (chủ yếu là nông sản) có được cũng do trước đó phóng viên đã liên hệ khi đi viết bài. Quan hệ vật chất như thế hoàn toàn lành mạnh, đơn giản, phải chăng, khi đời sống chung đều nghèo.
Bởi Báo Văn nghệ kết nghĩa với xã Thổ Tang (Vĩnh Phúc) từ lâu mà hằng năm Tết đến cơ quan nhận được quà thịt lợn ngon. Lợn đã được làm sạch khi xuất chuồng, nhưng thường là đem cả con về trụ sở tòa soạn mới mổ (tại sân trong nhà cũ) rồi chia ra từng phần cho các gia đình. Người đông, mỗi suất thịt không nhiều nhưng ai ai cũng vui vẻ, coi như quà của cơ quan biếu gia đình làm bữa ăn tất niên hoặc làm nhân bánh chưng.
Riêng tiết mục sẽ nói sau đây thì có thể ít thấy, là đặc sản của riêng Báo Văn nghệ chăng? Ấy là cuộc đoàn tụ vui Tết tất niên, người đến dự được tặng báo Tết. Ngày hôm sau tòa soạn đóng cửa nghỉ Tết thì đêm hôm trước có tổ chức một cuộc vui đặc sắc, tên gọi là chơi có thưởng, tổ chức trên phòng họp tầng 2 (khi ấy trụ sở báo chỉ có 2 tầng). Một trong những nội dung cuộc vui là “Hái hoa dân chủ” như kiểu vui những năm hòa bình lập lại (sau năm 1954). Đến tiết mục đố vui có thưởng thì mọi người rất háo hức. Khi chuẩn bị cho đêm vui, nhiều người đã ủng hộ tiền và hiện vật làm giải thưởng. (Nếu tôi không nhầm thì họa sĩ Thành Chương có lần đã góp hẳn một chiếc xe máy làm giải thưởng). Rồi đến tiết mục tặng số may mắn tất niên nữa. Là thế này: tất cả mọi người có mặt (có người ngoài cơ quan) đều được hưởng. Mỗi người được nhận một tấm bìa nhỏ (như vé giữ xe máy hiện nay nhưng cứng cáp hơn) có ghi số. Những con số ấy tương ứng với số của các món quà. Ban tổ chức gọi người được nhận quà theo số mà người tham dự đang giữ. Quà có thể khá lớn, cũng có thể nho nhỏ, chỉ mang ý nghĩa tượng trưng. Khuya tan cuộc ra về ai ai cũng có quà để góp vào cuộc vui của gia đình.
Vợ chồng nhà thơ Tố Hữu đã đến dự cuộc vui này mấy lần. Ông bà rất phấn khởi, tỏ lòng cảm kích sâu sắc và hòa đồng với cán bộ, nhân viên tòa soạn như người nhà, xóa hẳn khoảng cách cấp trên - cấp dưới.
6. Khoảng hai mươi tháng Chạp Âm lịch có Văn nghệ Tết Nguyên đán. Nhiều báo bạn đã ra từ rằm, thậm chí từ mùng mười, mười ba... Báo Văn nghệ không muốn ra quá sớm. Anh chị em trong tòa soạn hồi hộp lắm, xôn xao hỏi nhau: Báo Tết in xong chưa, bao giờ có? Bỗng nhiên: Báo về rồi! Tiếng reo vang lên. Nhưng “ghét” nhất là báo Tết đã về, mong đến nóng ruột, mà người ta cứ “om” một chỗ! Nhưng thôi, nên thông cảm với phòng hành chính. Phải đem báo ra ngoài rồi mới phân phát trong nhà. Chưa cần bán ngay. Để thêm có giá. (Tất nhiên để muộn quá thì ế to, mất tiền lớn!). Bạn đọc bên ngoài tòa soạn cuống quýt chạy mấy vòng quanh thành phố để tìm Văn nghệ Tết. (Hồi đó Hà Nội có đến hơn trăm quầy báo.) Ô! Cái bìa năm nay Phạm Minh Hải vẽ cô gái nâng niu chùm hoa tím biếc, đẹp quá! Mấy tác giả lật nhanh trang báo xem có bài của mình không.
Cũng như nhiều người, hằng năm tôi phải mua thêm hơn chục tờ Văn nghệ Tết để tặng người thân. Cũng hơi “xót tiền” nhưng lại rạo rực niềm vui khi khoe báo nhà, mà nếu có thơ in thì còn sướng nữa! Tôi có một kỉ niệm nho nhỏ: ra giêng anh Trương Vĩnh Tuấn nói với tôi rằng anh ấy cầm mấy tờ báo Tết có bài thơ Mừng tuổi của tôi thay cho quà mừng tuổi mọi người. Thật vui!
*
Bài viết này kể lại theo trí nhớ không đầy đủ, hẳn còn phiến diện về việc làm báo Tết đã lâu của Báo Văn nghệ. Chỉ biết rằng đó là những cái Tết văn hóa tươi đẹp mà người ở Báo Văn nghệ thấy chẳng khác gì ngày hội lớn. Ở đó chan chứa tình người làm văn chương, đọc văn chương trong một không gian xã hội thanh bình - khi văn hóa đọc sách báo in còn được đề cao - mãi mãi in đậm trong tâm khảm tôi, một nhà báo, nhà văn cống hiến còn ít ỏi nhưng chịu ơn đồng nghiệp và bạn đọc rất nhiều.
