Ở Việt Nam, tranh chép rất phổ biến, và “chép tranh” được nhiều người chọn làm một nghề mưu sinh chuyên nghiệp. Vì sao vậy?

Thực tế, người chơi tranh rất ít, và thường họ thiên về tranh chép, bởi chúng rẻ, đơn giản, dễ hiểu. Người ta chỉ coi tranh chép như vật trang trí, chứ không phải một tác phẩm mỹ thuật có giá trị, thứ mà có thể tích lũy như một tài sản. Vì thế, nghề chép tranh vốn là một nghề nghiệp chính đáng, lương thiện, đáng được trân trọng nếu như những sản phẩm họ làm ra không...mạo danh tác giả thực sự và trở thành một...vấn nạn như hiện nay.

Nghề sao chép các tác phẩm nghệ thuật hội họa đã phát triển qua nhiều thế kỷ. Ban đầu, việc này được sử dụng như một công cụ, phương thức để nghiên cứu, học tập, đặc biệt với những người theo đuổi ngành mỹ thuật. Nhưng nay, công việc này thường bị coi là một loại gian lận. Mặc dù, thực tế sao chép vẫn là đối tượng trung tâm của giáo dục mỹ thuật.

Hầu đồng, một bức tranh chép lại tác phẩm của danh họa Nguyễn Phan Chánh và được bán với giá 1.875 Euro tại Pháp Ảnh: anninhthudo.vn

Cũng như hiện nay, việc sao chép là vấn đề đáng nghi ngờ về mặt đạo đức. Ví dụ: Khi nghệ sĩ nào đó trở nên nổi tiếng, không có gì lạ khi các bản khắc và bản in khắc gỗ của họ bị sao chép, và không chỉ tác phẩm, chữ ký hay các dấu hiệu khẳng định bản quyền của họ cũng bị lạm dụng bởi các tổ chức, cá nhân và thu lợi nhuận khổng lồ. Trong bài viết “Bí mật của những bức tranh”, chúng tôi đã đưa ra số liệu, rằng có đến 20% tác phẩm trưng bày trong các bảo tàng lớn là giả mạo, và có những người trở nên giàu có nhờ bán tranh giả. Việc tác phẩm giả mạo trên thế giới đã trở nên mất kiểm soát.

Trở lại với “lịch sử sao chép”. Chính loại sao chép này đã dẫn đến “luật bản quyền”. Chúng ta được biết Albrecht Dürer (1471-1528) là nghệ sĩ đầu tiên đã cố gắng theo đuổi hành động pháp lý để phản ứng lại những gì bây giờ được coi là “vi phạm bản quyền”, nhưng các luật lệ để bảo vệ bản quyền nghệ sĩ và những trò gian lận như thế đã không được thông qua cho đến tận thế kỷ mười tám.

Vào đầu thế kỷ thứ mười tám, Hogarth’s Law (Luật của họa sĩ William Hogarth (1697-1764)) đã được ban hành và các nghệ sĩ cuối cùng đã nhận được sự bảo vệ chống lại việc tái tạo và bán tác phẩm của họ một cách trắng trợn.

Ngoài việc sao chép có động cơ giáo dục, một phương thức sao chép khác khá nổi bật trong quá trình lịch sử nghệ thuật. Sao chép như một hình thức thể hiện sự tôn kính đã và vẫn là một thực tế phổ biến được thực hiện bởi các nghệ sĩ lớn.

Mặc dù thường bị các cá nhân bên ngoài giới nghệ thuật hiểu nhầm, kiểu sao chép này thường đạt được thông qua việc sử dụng các chi tiết nhỏ từ một tác phẩm nghệ thuật khác. Giống như phương pháp lấy mẫu hiện đại trong nhạc rap, phương pháp này có thể được coi là một cách đổi mới cá nhân và là một cách để thể hiện sự tôn trọng với những người đi trước.

Bức vẽ mang tính biểu tượng của Dürer “Praying Hands” (1508) là một nghiên cứu điển hình tuyệt vời về sắc thái và tầm quan trọng của cả ba phương thức sao chép. Như đã đề cập trước đây, Dürer là người tiên phong trong lĩnh vực bản quyền. Trớ trêu thay, bức vẽ đặc biệt này của ông đã được sao chép thường xuyên đến nỗi nhiều người giờ đây coi đó là một sản phẩm cũ kỹ.

Mặc dù ban đầu là một bản phác thảo chuẩn bị cho Bàn thờ Heller của ông (đã bị phá hủy bởi một trận hỏa hoạn năm 1729), “Praying Hands” đã tồn tại qua nhiều thế kỷ và hiện đang phổ biến mọi thứ, từ cản xe hơi đến khăn lau bát đĩa và có thể được tìm thấy trong vô số tác phẩm nghệ thuật khác.

Có lẽ hấp dẫn hơn nữa, Bàn tay cầu nguyện của Dürer có thể đã thực sự được lấy cảm hứng từ tác phẩm của một nghệ sĩ khác mà ông ấy đã nhìn thấy và sao chép trong một trong những chuyến đi giáo dục của mình đến Ý.

Khi ở Ý, Dürer đã quan sát và sao chép các tác phẩm của một loạt các bậc thầy người Ý. Như đã thấy trong một bài báo do William R. Albury và George M. Weisz viết cho Tạp chí Quốc tế Hektoen, một loạt các bản sao nổi bật: “Tuy nhiên, các bản sao quan trọng nhất của Dürer được tạo ra từ các bản khắc trong thần thoại của Andrea Mantegna (1431-1506).

Bản sao của tác phẩm nói trên của Dürer có thể không còn tồn tại, nhưng không có khả năng là nghệ sĩ đã tạo ra một bản sao và cuối cùng ông đã tham chiếu nó cho Bàn tay cầu nguyện và Bàn thờ Heller của mình.

Mặc dù việc sao chép có thể và đã có nhiều hình thức, và xuất phát từ nhiều động cơ trong suốt lịch sử nghệ thuật, thế giới nghệ thuật như chúng ta biết sẽ không tồn tại nếu không có thực hành.

Trở lại câu chuyện nghề chép tranh ở Việt Nam. Như đã đề cập, thị trường tranh chép đã phát triển nhờ nhu cầu ngày một tăng cao của công chúng. Không chỉ những chủ đề thông dụng như làng quê, động vật, phong cảnh sông núi, mà những tác phẩm hội họa của những danh họa và trường phái hàng đầu thế giới cũng được người mua tranh chép quan tâm. Có cầu ắt có cung, những kiệt tác nghệ thuật đã có nhiều bản sao và có giá thành cao. Tuy nhiên, ngoài những tác phẩm quá nổi tiếng và giá trị lớn ngoài khả năng chi trả thông thường, thì việc những bức tranh được chép cả...chữ ký tác giả cũng đã phổ biến. Điều này chính là tiêu cực. Trong giới mỹ thuật, việc các sinh viên sao chép những tác phẩm mỹ thuật lớn của các danh họa được khuyến khích với mục đích học tập. Tranh chép cũng được đấu giá công khai tại các sàn quốc tế. Khác biệt giữa tranh chép và tranh giả là chúng được ghi rõ nguồn gốc xuất xứ, trong khi tranh giả là “sao y bản chính”. Vì thế, người ta đã từng đề xuất “Nên chăng trên mỗi phiên bản nên có ghi chú là sao chép (reproduction) của tác giả X, Y… nào đó để tôn trọng bản quyền của người sáng tác hơn là mạo danh của họ để bán được tranh.”

An Cư (theo Anna Claire Mauney, Art & Object)

Nguồn Văn nghệ số 23/2022