Dịp sinh nhật nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (7/5/1955 - 7/5/2025) hồi đầu tháng 5, NXB Trẻ đã tổ chức nhiều hoạt động như buổi giao lưu Lớn lên cùng sách Nguyễn Nhật Ánh, ra mắt 4 tựa sách mới, trưng bày các tác phẩm của ông tại Đường sách TP.HCM… qua đó giúp độc giả có dịp nhìn lại “người thắp lửa cho văn học thiếu nhi” và sự nghiệp đồ sộ dưới nhiều nhãn quan khác biệt.
Các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh tuy đa phần viết về lứa tuổi thiếu nhi, thiếu niên và hoa niên, thế nhưng độc giả ở thế hệ nào cũng có thể tìm được một góc nhỏ riêng tư, như lời tựa nổi tiếng mà ông đã viết trong cuốn Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ: “Tôi viết cuốn sách này không dành cho trẻ em. Tôi viết cho những ai từng là trẻ em”.
Điều đó đã được minh chứng trong ấn phẩm Lớn lên cùng sách Nguyễn Nhật Ánh gồm hơn 40 bài viết và tranh minh họa được tuyển chọn từ hơn 730 bài thi trong khuôn khổ cuộc thi Nguyễn Nhật Ánh và tôi do NXB Trẻ tổ chức vào năm 2024. Trong đó, độc giả ở nhiều thế hệ đã cùng chia sẻ cảm xúc, cảm nhận và sức ảnh hưởng mà các tác phẩm của ông tạo ra cho bản thân, trải dài từ học sinh tiểu học đến người xấp xỉ lục tuần, từ người mới chạm ngõ các đầu sách trên đến những độc giả trung thành - những ai đã đọc và truyền cảm hứng để thế hệ sau tiếp tục nâng niu những giá trị này… Trong cuốn sách, đóng góp và ảnh hưởng của Nguyễn Nhật Ánh đã được nhìn nhận một cách rõ nét dưới góc nhìn của người tiếp nhận và không ngoa khi nói Nguyễn Nhật Ánh chính là “hiệp sĩ tuổi thơ” của nhiều thế hệ độc giả.
 |
| Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh và độc giả tại chương trình “Lớn lên cùng sách Nguyễn Nhật Ánh”. Ảnh: NXB Trẻ |
Song hành cùng cuốn sách này, tập tiểu luận - phê bình Nguyễn Nhật Ánh - Người giữ lửa cho văn học thiếu nhi gồm các bài viết của nhiều nhà nghiên cứu, bạn văn, nhà báo, dịch giả, người nổi tiếng… cũng được ấn hành. Ở đây, Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm đã được quan sát, phân tích trong dòng chảy văn chương Việt Nam đương đại, từ đó khai mở những cách nhìn mới, đưa ra những nhận định mới có tính chuyên môn. Theo PGS.TS Ngô Văn Giá, Nguyễn Nhật Ánh “vừa thừa hưởng vừa cộng hưởng” xu thế văn chương cách mạng, từ đó nhanh chóng lựa chọn cho mình một loại hình riêng: viết cho thiếu nhi mà điểm quan trọng nhất là “hướng đến đối tượng bạn đọc trước hết là thiếu nhi, vì thiếu nhi”.
Nguyễn Nhật Ánh từng chia sẻ: “Tôi nghĩ bất cứ ai trong chúng ta, các bạn và tôi, đều có những kỷ niệm đẹp về quãng đời tuổi nhỏ - là quãng đời mà thời gian đã lấy đi của chúng ta và sẽ không bao giờ trả lại. Vì vậy, viết về tuổi thơ là cách duy nhất để tôi trục vớt những kỷ niệm đã chìm sâu dưới đáy thời gian, tái hiện những ngày tháng tươi đẹp đó và bày chúng trên trang sách như bày ra một thứ bánh ngon để hương vị quyến rũ của chúng mãi mãi ở lại với chúng ta. Cũng có thể chính tuổi thơ đã mượn tay tôi để làm tất cả những chuyện này”. Chính vì điều này mà có thể thấy gần như toàn bộ tác phẩm của ông đều mang cảm thức hoài nhớ về thời quá vãng, qua đó tạo nên được sự phổ quát lẫn gửi gắm nhiều thông điệp giá trị.
Nói phổ quát là bởi tuy nhiều tác phẩm có bối cảnh Quảng Nam quê ông (Mắt biếc, Ngày xưa có một chuyện tình…) hoặc Sài Gòn mà ông gắn bó sau này (Con chim xanh biếc bay về, Tiệm sách của nàng…) thậm chí là nước ngoài (Những người hàng xóm), nhưng những miêu tả về cảm giác, không gian, bối cảnh lại mang một tinh thần chung mà bất kỳ ai cũng có thể “cảm”. Ở đó, các nhân vật hồn nhiên sống, ngây thơ tương tác và dẫu còn nhiều hạn chế tuổi nhỏ, nhưng cuối cùng thông điệp hướng thiện luôn được trao gửi. Như vậy, có thể nói tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh thu hút không chỉ bởi đã khai thác một cảm thức nostalgia ai cũng hoài nhớ, mà còn là những ý nghĩa giáo dục đặc biệt.
Và sức hút ấy còn nằm ở sự sâu sắc của các tác phẩm. Theo đó, tuy có đề tài không quá “nghiêm trọng”, nhưng bằng kiến văn và sự nghiêm túc sáng tạo mà mỗi cuốn sách lại có thể được phân tích dưới nhiều góc nhìn. PGS.TS Lã Thị Bắc Lý trong bài Tổng quan nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh đã liệt kê những hướng nghiên cứu mà giới học thuật đã khai thác, “từ nhân vật, thế giới nghệ thuật, phong cách sáng tạo đến ngôn ngữ và văn hóa với những điểm nhìn từ nhiều góc độ/chuyên ngành khác nhau: chuyên ngành Văn học Việt Nam, chuyên ngành Lí luận văn học, chuyên ngành Ngôn ngữ học, chuyên ngành Ngôn ngữ và Văn hóa, chuyên ngành Điện ảnh - Truyền hình…” Ngoài ra, những phân tích về tác phẩm dưới các góc nhìn mới lạ như phê bình cảnh quan cũng được đính kèm, mở ra những cách đọc mới.
Bên cạnh hướng nghiên cứu hàn lâm, chân dung Nguyễn Nhật Ánh cũng hiện ra qua ký ức của những bạn văn hay những “cộng sự” gắn bó mật thiết, có thể kể đến các nhà văn Phạm Ngọc Tiến, Lê Minh Quốc, dịch giả Nhật Bản Kato Sakae, đạo diễn Victor Vũ, ca nhạc sĩ Phan Mạnh Quỳnh… Đâu đó qua những chia sẻ này, ta thêm hiểu vì sao ông luôn thành công bởi đã không ngừng tìm tòi, học hỏi nền văn chương thế giới, tiếp cận nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau và hơn hết là luôn kiên trì, làm việc có kế hoạch và trân trọng độc giả của mình.
Và không chỉ đóng góp cho độc giả lẫn văn đàn Việt, Nguyễn Nhật Ánh cũng đồng thời là người tuy gián tiếp nhưng rất quan trọng để đưa văn học Việt Nam ra quốc tế và không ngừng nâng cao chất lượng ngành xuất bản. Trong buổi giao lưu Lớn lên cùng sách Nguyễn Nhật Ánh diễn ra vào sáng 11/5 tại Đường sách TP.HCM, ông Nguyễn Minh Nhựt - nguyên Giám đốc kiêm Tổng Biên tập NXB Trẻ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao TP.HCM - chia sẻ chính bởi sự yêu thích nồng nhiệt của độc giả mà NXB Trẻ đã không ngừng đầu tư về mọi khâu để cho ra đời những ấn phẩm xứng tầm, đáp ứng nhu cầu của người đọc và xứng đáng với chất lượng văn chương. Ông cho biết với sức ảnh hưởng của mình, Nguyễn Nhật Ánh được nhiều đơn vị xuất bản nước ngoài quan tâm, qua đó đã bắc cây cầu đưa văn học Việt Nam ra với quốc tế.
Điều này có thể nhìn thấy khi cũng nhân dịp kỷ niệm đặc biệt này, một trong những tác phẩm tái bản nhiều lần nhất của ông là Cô gái đến từ hôm qua cũng xuất hiện dưới dạng bìa cứng và có hình minh họa hoàn toàn mới từ họa sĩ Ny Phạm. Ngoài ra, Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ cũng có phiên bản tiếng Anh mang tên Two cats sitting at a window do bộ đôi dịch giả Nhã Thuyên và Kaitlin Rees thực hiện. Trước đó, Ngồi khóc trên cây (Crying in trees), Chúc một ngày tốt lành (Have a good day), Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (I see yellow flowers in the green grass) cũng có phiên bản quốc tế được quan tâm và chú ý qua các kỳ hội sách Frankfurt, góp phần đưa văn học Việt bớt phần xa lạ với bạn đọc toàn cầu.
Từ những điều trên, có thể thấy rằng, nhà văn Nguyễn Nhật Ánh không chỉ có những đóng góp to lớn cho độc giả và văn chương nước nhà, mà sức ảnh hưởng của ông còn mở rộng ra thị trường quốc tế cũng như giúp giới xuất bản không ngừng chuyên nghiệp hóa, qua đó mang đến những tác phẩm, ấn phẩm sâu sắc và có giá trị dài lâu cho người đọc.
