Tôi đã từng nghe ai đó nói rằng mỗi người dân Đà Nẵng là một hướng dẫn viên du lịch và được trải nghiệm điều đó ngay từ khi Cảnh xuất hiện, dặn tôi sau lời chào: “Chị đứng yên đó! Em vòng xe qua rước chị!”
 |
| Minh họa Phạm Hà Hải |
Câu chuyện đầu tiên Cảnh kể tôi nghe là về cơn bão vừa đi qua thành phố, gió không lớn nhưng mưa dữ lắm. Nhưng may quá, nước nên nhanh mà rút cũng nhanh! Và bắt đầu giới thiệu con đường ta đang đi qua là một trong những tuyến đường chính của thành phố. Phía tay trái là cảng sông Hàn, là nơi bắn pháo hoa mỗi thứ bảy hằng tuần trong lễ hội pháo hoa Quốc tế.
Cứ như thế, trên con đường về nhà sáng tác Đà Nẵng, anh bạn lái xe công nghệ trẻ tuổi giới thiệu cho tôi về những con đường, về hướng nào đi biển Mỹ Khê, hướng nào là nơi tôi cần đến, về những cây cầu và lịch sử hình thành của chúng. Và đặc biệt giới thiệu với tôi về nơi em sinh ra, lớn lên và gắn bó đến tận bây giờ.
Đó là làng biển Nam Ô.
- Chị từ Bắc vào, qua đèo Hải Vân là tới làng em đấy!
- Có phải cái làng rất đẹp, từ trên tàu nhìn xuống nằm giữa sóng xanh, núi cao và gió lộng không? Cái làng nổi tiếng với nghề làm nước mắm trong ca dao chị học?
- Đúng rồi chị! Nhưng Nam Ô còn cất giấu một bí mật nữa, chị biết không? Đó là nơi hai dòng biển gặp nhau chị ạ. Một dòng lạnh từ phía Bắc xuôi theo biển miền Trung mang theo phù sa; một dòng ấm từ phía Nam lên, rồi cùng đổ vào biển Nam Ô. Chỗ ấy nước tĩnh, không nhạt mà cũng không mặn quá nên cá tôm chắc, ngọt thịt và đậm vị khác hẳn mọi vùng. Em ăn cá biển Nam Ô từ nhỏ, giờ ăn cá tôm vùng khác nhận ra ngay. Mà ba em cũng là dân biển. Nhưng đi gần bờ thôi. Thường tối đi, sáng về.
Câu chuyện của một người Đà Nẵng trẻ trên chuyến xe Xanh chính là cầu nối nhân duyên để Cảnh dẫn tôi về với Nam Ô, với tư cách là một hướng dẫn viên nghiệp dư nhưng cởi mở và nhiệt tình, trên chuyến xe khởi hành lúc 3 giờ sáng.
- Phải sớm thế này mới đón được mặt trời lên. Mà phải đứng đúng ở vị trí này mới trọn vẹn!
Cảnh dẫn tôi đi suốt dọc con đường làng Nam Ô nhỏ như đường hẻm, có thể quẹo vào bất cứ ngõ nào hình như ngõ cụt nhưng lại bất ngờ thông sang nhánh khác rồi cuối cùng dừng lại ở bãi cá Nam Ô tưởng vẫn ngủ yên trong tiếng sóng. Lúc ấy, biển vẫn sẫm màu bóng tối nhưng đôi chỗ đã ngả lam trầm nhưng từ phía bán đảo Sơn Trà, bình minh đang lên. Bãi cát cựa mình chào ngày mới. Cát thở. Tiếng cát rì rầm trong tiếng biển từng lớp, từng lớp, ầm ào.
Có tiếng động cơ. Thuyền cá bắt đầu về. Cảnh chỉ cho tôi chiếc thuyền phía xa, bảo thuyền ba em đấy! Bãi cá Nam Ô này nhỏ nên chủ yếu là thuyền thúng. Dân Nam Ô đi biển tùy theo ý: Chiều đi tối về, đi đêm hay rạng sáng. Đi chiều muộn là đánh lưới gần bờ hoặc thả câu đêm. Chập tối cá thường nổi gần bờ, chỉ cần lưới giăng hoặc vó đèn là được. Còn rạng sáng, lúc ấy ra khơi xa bằng tàu nhỏ, ghe hoặc thúng để đánh cá cơm, cá nục, cá trích, cá mực. Sau bão mấy hôm nay biển lặng gió êm thế này cá ăn mồi tốt lắm!
- Em đã từng đi biển chưa?
- Rồi chị, nhưng giờ chỉ còn ba em theo nghề. Ông dân chuyên mực nháy và câu đêm. Tầm 7 giờ tối là đi. Câu gần thôi, trong vòng bán kính 3km, 3 giờ sáng là về. Cả ngày chỉ có lúc ấy biển tĩnh nhất vì ít tàu bè qua lại, chỉ cần lên đèn là mực đến.
- Cái này thì chị biết. Tại nó tưởng là ánh trăng! Mực là loài cá có bản năng di cư theo ánh sáng nên thường xuất hiện nhiều theo chu kì mặt trăng…
Cảnh ồ lên có vẻ thú vị lắm, bảo cái này hay đấy, chị nói em mới biết. Còn dân Nam Ô em chỉ đơn giản biết rằng nếu sáng trăng hoặc thắp đèn thì sinh vật phù du hoặc cá nhỏ về, mực tụ lại săn mồi, lúc ấy chỉ cần móc mồi giả phát sáng là câu thôi. Mực câu đèn là tươi nhất vì câu lên vẫn đổi màu, phun mực ra nhấp nháy đèn, bán được giá nhất!
Chiếc thuyền thúng đã về bến. Cảnh chạy ra tận phía xa mép sóng giúp ba mang từng khay cá lên bờ, hỏi hôm nay sao ba về muộn thế. Rồi gật gù hớn hở ra mặt bảo ba may nhá, hôm nay gặp chị nhà báo về viết bài!
Cảnh mặc định tôi là nhà báo, không kịp cho tôi đính chính rằng tôi chỉ là nhà văn, đi lấy tư liệu. Rồi sau đó lại gật gù ngay: “À! Con nhớ rồi! Bao giờ bão xong, biển lặng, cá cũng về nhiều hơn nên ba nán lại thả lưới thêm được ít cá nục, cá cơm này nữa phải không?”
Người đàn ông thản nhiên, thủng thẳng: “Tưởng rời biển lâu ngày, bay quên?”
Cảnh cười, khuôn mặt xạm đen bừng lên, sáng rỡ: “Gió nồm cá về, nước ròng rêu nổi, trời yên cá lên, con là người Nam Ô, quên làm sao được!”
Tiếng động cơ thuyền về mỗi lúc một nhiều, rền vang trên mặt biển, kéo theo vào bờ cả một vùng mênh mông đỏ rực bình minh, cả mùi cá và mùi biển nồng nàn lẫn trong tiếng lao xao bán mua của chợ cá Nam Ô buổi sớm. Người Nam Ô bán nhanh, mua vội, trả lại bờ biển lặng lẽ yên bình khi rạng rỡ mặt trời lên.
Cảnh dẫn tôi qua bãi đá rêu về lại làng, bảo em sẽ đưa chị đi thăm mấy hộ gia đình làm mắm, có đến vài chục hộ, kể không hết đâu, nhưng em thích nhà này!
Cảnh đi trước, dẫn tôi qua những con hẻm nhỏ lắt léo bắt đầu nghe thơm nồng nàn mùi mắm, rồi dừng lại trước ngôi nhà nhỏ biển hiệu phía trước: “Hợp tác xã dịch vụ tổ hợp Ô Long, tổ 46, Nam Ô, Hòa Hiệp nam, Liên Chiểu, Đà Nẵng. Tiếp chúng tôi là một chàng thanh niên trẻ, cũng trạc tuổi Cảnh, cũng tạo cho tôi ấn tượng đặc biệt về vẻ ngoài giản dị và nụ cười lành. Đó là Phan Công Quang, chủ cơ sở sản xuất mắm Ô Long. Quang dẫn chúng tôi đi tham quan xưởng mắm, giới thiệu nhiệt thành và tỉ mỉ từng bước để làm ra được giọt nước mắm Nam Ô: “Sáng nào em cũng phải ra bến, phải tự mình chọn cá mới lên, sau khi làm sạch phải trộn muối theo tỉ lệ truyền thống, thường là 10 cá 3 muối rồi ủ trong lu, trong chum đậy kín. Phải đặt trong kho này trước vì kho mát, nhiệt độ ổn định, chờ lên men rồi mới đem phơi nắng cho ngấu. Chỗ dãy chum ngoài kia là em đang phơi đó chị, sắp chắt được rồi!”
- Nghề làm mắm Nam Ô có từ bao giờ em biết không? - Tôi, thực ra chỉ là tò mò mà hỏi sau khi xem xong một loạt những giấy chứng nhận, giấy khen treo khắp tường của xưởng mắm, chứ không nghĩ đến người trẻ như Quang lại có thể trả lời cặn kẽ hơn cả tôi mong đợi.
- Mắm Nam Ô nổi tiếng suốt mấy trăm năm rồi. Nghe nói bắt đầu từ khi người vùng Thanh - Nghệ vào khai khẩn mang theo nghề làm mắm truyền thống chị ạ!
- Nhưng phải là con cá, con ruốc biển Nam Ô mới thành mắm Nam Ô nổi tiếng, đúng không?
- Đúng chị ạ! Nhưng còn phải có thêm muối hạt Sa Huỳnh, hay Cà Ná, Sông Cầu. Phải rửa cá bằng nước giếng Nam Ô nữa. Vì giếng gần biển, nước ngọt nhưng nghiêng sang đậm vị và mát lạnh, rửa cá mới không làm trôi mất lớp men tự nhiên ngoài da cá, nước vùng khác không được đâu…
Chúng tôi chia tay nhau khi nắng đã lên cao. Tôi tặng Quang mấy hộp bánh đậu xanh Hải Dương quê mình mang theo dọc đường làm quà cho bè bạn. Quang dẫu vội vã ra bến lấy cá về cũng vẫn kịp nhắc cậu con trai lấy cái bịch ni lông để ba tặng bác nhà báo chai mắm chắt nhưng tôi từ chối, lấy lí do còn phải đi xa và hẹn hò nhau sẽ đặt hàng qua Zalo vì mắm Ô Long gửi đi toàn quốc. Quang vẫn cười rất hiền rồi bắt tay tôi trong mùi thơm nồng nàn của mắm len trong gió biển.
- Bây giờ em có cái này rất hay!
Cái “rất hay” của Cảnh chính là giếng nước Nam Ô - cái giếng nước ngọt ngay sát bờ biển, thân ghép đá khối, thành giếng có những vết dây gầu kéo mòn thành rãnh hệt như những vết thời gian hằn trên mặt đá. Giếng nước nằm cạnh con đường chính xuống bến cá, giữa hai công trình kiến trúc cổ, mái ngói âm dương, cột kèo gỗ, bình phong, bài vị, câu đối cổ… Khi tôi hỏi đây là đền hay miếu, thờ ai thì Cảnh cười bảo cái này mình phải hỏi các bà!
Và thế là những bà lão Nam Ô đang ngồi chơi gần đó dẫn chúng tôi đi, giới thiệu cho tôi nếu nhìn từ biển, phía bên trái này là Miếu Âm Linh, ban đầu chỉ là điện thờ âm linh, tưởng niệm dân binh nghĩa sĩ Nam Ô hi sinh trong các trận chiến chống Pháp. Sau này mở rộng hơn, thờ thập loại chúng sinh, chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn. Đây là câu đối “Sa trường điếu cổ” (Thương xót người xưa chết trận) và “Giai di tứ hải anh hùng” (Anh hùng khắp bốn vùng biển). Còn bên phải này là Đền Ông, thờ cá ông voi vì ông chuyên cứu thuyền gặp nạn ngoài khơi rồi đưa trở về bến. Trong đền này còn giữ xương cá Ông. Năm nào rằm tháng hai, làng tôi cũng tổ chức lễ hội cầu ngư, cầu một mùa ra khơi sóng yên, gió lặng, tôm cá đầy khoang…
Tôi đứng lặng trước biển mà ngẫm nghĩ về đất và người Nam Ô, nơi lần đầu tiên tôi được đến. Từ cái làng nhỏ dưới chân đèo Hải Vân, có những người trẻ Nam Ô đi về hướng thành phố như Cảnh, có những người ở lại giữ nghề truyền thống như Quang. Đất Nam Ô đang chuyển mình, một khu nghỉ dưỡng cao cấp sẽ mọc lên sau một thời gian ngắn nữa. Nhưng xen giữa khu nghỉ dưỡng hiện đại đang xây dựng ôm trọn vùng biển Nam Ô vẫn là quần thể Miếu Âm Linh và Đền Ông Ngư, mấy trăm năm nay vẫn hướng mặt nhìn về phía biển. Rồi rất nhiều năm nữa, Nam Ô vẫn sẽ có những người già ngồi trước biển, bên ngôi miếu cổ, kể chuyện làng mình, về hành trình sống kiên cường và gắn bó với biển cả của Nam Ô, để nhắn nhủ đời sau lời tri ân với biển, với bao thế hệ con người đã chiến đấu hi sinh để Nam Ô có được ngày nay.
Hệt hôm nay, tôi về với Nam Ô, trò chuyện với mọi người và ngắm mặt trời lên!
