Thủy tổ của loài ngựa xuất hiện vào khoảng 55 triệu năm trước. Đây là một loài động vật nhỏ bé, chỉ cao khoảng 30-50cm (nhỏ như một con cáo), sống trong rừng rậm ăn lá cây và cỏ, chân trước có 4 ngón. Qua hàng triệu năm tổ tiên ngựa tiến hóa để thích nghi với môi trường đồng cỏ chân dài hơn, xương khỏe hơn, chỉ còn 1 móng để chạy nhanh, răng cứng hơn để ăn cỏ. Chúng di cư từ Bắc Mỹ sang Á, Âu thông qua cầu đất Bering (nối liền Alaska và Siberia ngày nay).
Khoảng 10.000 năm trước, loài ngựa đã từng bị tuyệt chủng tại chính quê hương Bắc Mỹ, mãi đến thế kỷ 15-16, người Tây Ban Nha đi chinh phục các vùng đất mới đưa ngựa trở lại châu Mỹ.
Mặc dù ngựa có mặt ở nhiều nơi, nhưng việc con người "biến" ngựa hoang thành ngựa nhà được xác định tại các vùng thảo nguyên rộng lớn khu vực Trung Á, Tây Á, Âu. Các nghiên cứu di truyền học mới nhất (năm 2021) cho rằng ngựa thuần hóa có nguồn gốc từ vùng bắc dãy núi Caucasus (miền Nam nước Nga ngày nay). Ban đầu ngựa được thuần hóa để lấy thịt, sữa, thồ hàng sau đó mới trở thành phương tiện di chuyển và kỵ binh trong chiến tranh.
Trên thế giới có hàng trăm giống ngựa, nhưng chỉ một số ít được xếp vào hàng "quý tộc" nhờ vẻ đẹp hiếm có, tốc độ vượt trội, lịch sử lâu đời:
Ngựa Akhal-Teke (Hãn Huyết Bảo Mã hay ngựa Đại Uyển)
 |
| Ngựa Akhal-Teke (Hãn Huyết Bảo Mã) |
Là giống ngựa quý nhất và huyền thoại nhất Trung Quốc, từng được Hán Vũ Đế khát khao và là biểu tượng ngoại giao. Đây là giống ngựa được mệnh danh là đẹp nhất thế giới, có nguồn gốc từ Turkmenistan. Loài này có bộ lông bóng kim loại tự nhiên (ánh vàng, bạc hoặc đồng) cực kỳ lộng lẫy dưới ánh nắng, thân hình thon dài, cổ cao và thanh mảnh, gắn liền với truyền thuyết có "mồ hôi đỏ như máu". Chúng cực kỳ hiếm và là biểu tượng quốc gia của Turkmenistan. Một cá thể thuần chủng có thể có giá từ hàng trăm nghìn đến hàng triệu USD.
Ngựa Thoroughbred (Ngựa thuần chủng Anh)
 |
| Ngựa Thoroughbred (Ngựa thuần chủng Anh) |
Thoroughbred là "ông vua" của các đường đua tốc độ. Chúng có cơ bắp cuồn cuộn, chân dài, to cao chạy nhanh và có tinh thần thi đấu cực cao. Đây là giống ngựa đắt nhất thế giới, có giá giao dịch kỷ lục 70 triệu USD vào năm 2000.
Ngựa Arabian (Ngựa Ả Rập)
Ngựa Arabian là một trong những giống ngựa cổ xưa và dễ nhận biết nhất hành tinh: có khuôn mặt lõm đặc trưng, đuôi luôn vểnh cao và khả năng chịu đựng bền bỉ đáng kinh ngạc trong điều kiện khắc nghiệt của sa mạc.
Không chỉ dùng để đua, ngựa Arabian còn là biểu tượng của sự sang trọng. Chúng đóng góp nguồn gen vào hầu hết các giống ngựa hiện đại ngày nay.
Ngựa Mông Cổ (Mongolian Horse)
 |
| Ngựa Mông Cổ - Thiên Lý Mã |
Giống ngựa quý nổi tiếng nhất Mông Cổ, một loại ngựa chiến bền bỉ, chịu đựng tốt, gần như không đổi từ thời Thành Cát Tư Hãn. Là giống ngựa rất giỏi chịu đựng mọi khắc nghiệt của thời tiết, dù thân hình không to cao. Bên cạnh đó, ngựa Przewalski (ngựa hoang Mông Cổ) là loài ngựa hoang dã, quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng, cũng là một biểu tượng quan trọng của thảo nguyên Trung Á. Cả hai đều có vai trò to lớn trong văn hóa và lịch sử Mông Cổ.
Ngựa Friesian (Hà Lan)
Được ví như "ngọc đen" của giới yêu ngựa, Friesian mang vẻ đẹp quyền quý, cổ điển. Toàn thân đen tuyền bóng mượt, bờm và đuôi rất dài, thường xoăn nhẹ, phần cổ chân có lông dài (gọi là "feathers") tạo vẻ oai vệ. Chúng thường được sử dụng trong các buổi diễu hành hoàng gia, hoặc điện ảnh nhờ phong thái điềm tĩnh và ngoại hình lộng lẫy.
Ngựa Marwari (Ấn Độ)
Giống ngựa này vô cùng quý hiếm và từng là chiến mã của các chiến binh Rajput tại Ấn Độ. Điểm độc đáo nhất là đôi tai cong vào trong, hai chóp tai có thể chạm nhau. Chúng có sức bền tốt và khả năng định hướng tuyệt vời. Chính phủ Ấn Độ hiện kiểm soát rất chặt chẽ việc xuất khẩu giống ngựa này để bảo tồn nguồn gen quý.
Ngựa Appaloosa (Mỹ)
 |
| Ngựa Appaloosa - ngựa nổi tiếng của Mỹ |
Một giống ngựa của Mỹ nổi tiếng với mẫu lông đốm màu sắc của nó. Màu sắc hoa văn của mỗi con ngựa là di truyền kết quả của mô hình đốm khác nhau. Các mô hình màu của Appaloosa là mối quan tâm của những người nghiên cứu di truyền màu lông ngựa. Chúng được gây giống bởi Nez Percé ở Idaho (Mỹ), từ một con ngựa Á châu nổi tiếng ở Âu châu trong thời kỳ Trung Cổ.
Ở Việt Nam, có nhiều giống ngựa được thuần chủng chủ yếu ở khu vực miền núi phía Bắc. Nhìn chung ngựa có dáng nhỏ, khỏe phục vụ kéo xe, thồ hàng. Ngựa được phân loại theo màu sắc ngựa bạch (trắng), ngựa ô (đen tuyền), ngựa hồng bạch, ngựa tía, xám, bích... bên cạnh đó cũng có một số ít ngựa lai Á - Âu hoặc Quảng Tây, Vân Nam phục vụ kỵ binh và đua giải trí.
Trong văn hóa Hy Lạp, Thần Mã Pegasus có cánh tượng trưng cho sự sáng tạo và nguồn cảm hứng thi ca bất tận.
Trong văn hóa Phật giáo, con ngựa trắng Kanthaka đã đưa Thái tử Tất Đạt Đa rời kinh thành đi tìm đường cứu khổ, biểu tượng cho sự giải thoát và lòng tận tụy nơi chúng sinh.
Ở phương Tây, Nhân mã (Centaur) đại diện cho sự kết hợp giữa bản năng hoang dã và trí tuệ con người.
Trong lịch sử Trung Quốc, ngựa đóng vai trò quan trọng trong các cuộc chiến từ thời Tây Chu, Đông Chu... Hình ảnh tuấn mã luôn gắn liền với các võ tướng, danh nhân tài ba như Thành Cát Tư Hãn, Hàn Tín, Lã Bố, Quan Vũ, Mã Siêu hay đến cả nhà sư Đường Tam Tạng đều vô cùng oai phong trên mình ngựa. Ở những quốc gia khác là các vị: Alexander Đại đế, Peter Đại đế, Napoleon Bonaparte... Ở Việt Nam, có Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, vua Quang Trung. Ngay cả khi ở chiến khu Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng thường cưỡi ngựa đi công tác...
Trong đời sống và tâm thức của người Việt, con ngựa không chỉ đơn thuần là một vật nuôi hay phương tiện di chuyển, vận chuyển hàng hóa mà đã trở thành một biểu tượng văn hóa sâu sắc, đại diện cho sức mạnh, sự trung thành và khát vọng thành công.
Ngựa gắn liền với những trang sử hào hùng của dân tộc, là người bạn đồng hành sinh tử với các bậc tướng lĩnh. Hình ảnh "da ngựa bọc thây" tượng trưng cho khí tiết hào hùng của người chiến sĩ. Hình ảnh ngựa sắt phun lửa của Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương) đánh đuổi giặc Ân là biểu tượng rực rỡ nhất về sức mạnh thần kỳ và tinh thần yêu nước, ý chí chống giặc ngoại xâm của người Việt.
 |
| Trong đời sống và tâm thức của người Việt, ngựa là một biểu tượng văn hóa sâu sắc, đại diện cho sức mạnh, sự trung thành và khát vọng thành công |
Trong các triều đại phong kiến, ngựa là lực lượng quân sự chủ chốt. Những con ngựa nổi tiếng như Song Vỹ Hồng của Lý Thường Kiệt đã đi vào huyền thoại...
Con ngựa (Ngọ) đứng vị trí thứ 7 trong 12 con giáp, mang nhiều ý nghĩa tâm linh. Hình ảnh Mã đáo thành công (tám con ngựa phi nước đại) là lời chúc phổ biến cho sự hanh thông trong kinh doanh và thăng tiến sự nghiệp. Tại các đình làng, người Việt thường thờ hai con ngựa gỗ (Bạch Mã và Xích Mã) chầu hai bên, tượng trưng cho sự trang trọng và uy linh của các vị thần. Ngựa được xem là linh vật kết nối âm dương, ngựa mã xuất hiện nhiều trong các nghi lễ tiễn đưa hoặc đón rước thần linh, cầu phúc, cầu tài...
Ngôn ngữ dân gian cũng thường mượn hình ảnh con ngựa để răn dạy đạo lý và kinh nghiệm sống: Kiên trì: Đường dài mới biết sức ngựa (đánh giá con người qua thử thách thời gian); Tính cách: Ngựa non háu đá (chỉ sự bồng bột của tuổi trẻ) hay Thẳng như ruột ngựa (sự chân thành, bộc trực)...
Tại kinh đô Thăng Long, Thần Bạch Mã được thờ tại đền Bạch Mã (một trong Thăng Long Tứ Trấn). Ngựa trắng được xem là linh vật dẫn đường, giúp vua Lý Thái Tổ định đô và xây dựng mở rộng thêm thành Đại La.
Hay câu chuyện nổi tiếng Con ngựa thành Troia kể rằng: Sau 10 năm vây hãm thành Troia không kết quả, quân Hy Lạp đã chế ra một con ngựa gỗ khổng lồ, giấu các chiến binh vào bên trong và giả vờ rút quân. Người dân thành Troia tưởng đó là quà tạ tội với thần linh của họ nên đã kéo ngựa vào thành. Đêm đó, quân Hy Lạp từ bụng ngựa chui ra, mở cổng thành cho đại quân tiến vào và tiêu diệt thành. Câu chuyện là nguồn gốc của câu ngạn ngữ nổi tiếng: Hãy cảnh giác với người Hy Lạp ngay cả khi họ mang theo quà tặng.
Từ thời kỳ tiền sử, những hình vẽ ngựa trong hang động Lascaux (Pháp) là một trong những tác phẩm nghệ thuật cổ xưa nhất của nhân loại, thể hiện sự quan sát tinh tế về hình thể và chuyển động. Đến thời kỳ Phục hưng, các họa sĩ và nhà điêu khắc như Leonardo da Vinci hay Albrecht Dürer đã nghiên cứu tỉ mỉ giải phẫu ngựa để tạo nên những bức tượng và tranh vẽ sống động, biểu tượng cho sức mạnh và sự quyền quý.
Hội họa Phương Tây thế kỷ 18-19: Ngựa gắn liền với các chủ đề về chiến trận, săn bắn và các cuộc đua. George Stubbs là một họa sĩ nổi tiếng chuyên vẽ ngựa với độ chính xác tuyệt đối về cơ bắp.
 |
| Tranh ngựa của danh họa Từ Bi Hồng |
Nghệ thuật Trung Hoa: Ngựa là chủ đề kinh điển trong tranh thủy mặc, tiêu biểu là các tác phẩm của Từ Bi Hồng với những chú ngựa phi nước đại mạnh mẽ, tượng trưng cho tinh thần tự do và ý chí vươn lên.
Mỹ thuật truyền thống: Hình tượng ngựa xuất hiện nhiều trong điêu khắc đình làng, các phù điêu đá thời Lý - Trần. Hình ảnh ngựa đá từng đi vào thơ văn, trong đó có câu thơ bất hủ của vua Trần Nhân Tông: Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã/ Sơn hà thiên cổ điện kim âu. Dịch nghĩa: Xã tắc hai phen chồn ngựa đá/ Non sông nghìn thuở vững âu vàng. Cảnh ngựa đá đứng chầu ở các lăng miếu triều Nguyễn cũng rất phổ biến. Trong tranh dân gian Đông Hồ, hình ảnh ngựa xuất hiện khi tháp tùng tân khoa trạng nguyên như bức Vinh quy bái tổ.
Ngựa là họa tiết phổ biến trên gốm Chu Đậu thời Lê, thường được vẽ với nét bút phóng khoáng, mang đậm hơi thở đời sống dân gian.
Trong mỹ thuật hiện đại, nhiều họa sĩ Việt Nam như Nguyễn Tư Nghiêm, Lê Trí Dũng, Đỗ Đức... đã khai thác hình tượng ngựa để sáng tạo tác phẩm, tạo nên những ngôn ngữ hội họa riêng, vừa hiện đại vừa đậm chất dân tộc.
Nói về tranh ngựa, không thể không nhắc tới họa sĩ Lê Trí Dũng. Ông được mệnh danh là họa sĩ vẽ ngựa hàng đầu Việt Nam hiện nay. Riêng với tôi, ông còn là bậc thứ hạng của cả thế giới. Ngựa của ông như một biểu tượng nghệ thuật xuyên suốt sự nghiệp, mang đậm dấu ấn cá nhân và tư duy triết học: "Ngựa nhưng không chỉ là ngựa, mà lại rất ngựa". Đến nay, ông đã vẽ trên 3.000 tranh về ngựa và được các nhà sưu tập săn đón với giá từ 2.000 đến 7.000 USD/tranh. Ông nổi tiếng với biệt danh "Dũng ngựa", "Lão chăn ngựa". Tôi có may mắn từng được ông tặng một tranh ngựa ô.
 |
| Tranh ngựa của họa sĩ Lê Trí Dũng |
Có thể nói, với vốn kiến thức đông tây kim cổ, am hiểu tường tận về các loài ngựa, từ Xích Thố, Ô Truy, Bạch Mã, Thiên Lý Mã... ông vẽ ngựa thuộc nhuyễn đến mức ngựa như nhập vào đầu cọ, đến nhắm mắt vào thì ông vẫn vẽ ra ngựa.
Tranh ngựa của Lê Trí Dũng không đi sâu vào việc tả thực hàn lâm. Ông chú trọng đến thần thái và nhịp chuyển động. Những chú ngựa trong tranh ông thường có hình dáng chuyển động mạnh, tạo hình sáng tạo, khi thì thanh thoát tung tẩy như mây khói, khi thì mạnh mẽ như bão táp. Ông kết hợp nhuần nhuyễn giữa bút pháp hội họa hiện đại với những nét chấm phá, nhấn thả thủy mặc phương Đông. Chất liệu chủ yếu là sơn dầu và acrylic, hay mực tàu trên giấy dó/giấy xuyến chỉ. Những nét cọ phóng khoáng, "vẽ như chơi" bóp hình nhưng lại cực kỳ chuẩn xác về hình khối của cảm xúc... tạo nên những mảng màu rực rỡ, đối lập mạnh mẽ, những đường nét bắt mắt, thể hiện năng lượng cuộn trào của loài ngựa và tài năng của họa sĩ.
Mỗi bức tranh ngựa của Lê Trí Dũng là những dòng chảy cảm xúc của năng lượng sáng tạo, là những chuyển động mạnh mẽ trong không gian.
Tóm lại: Ngựa không chỉ là loài động vật gắn bó mật thiết với đời sống vật chất và tinh thần của con người, mà còn là một biểu tượng quan trọng trong lịch sử phát triển của văn minh nhân loại.
Xuân Bính Ngọ 2026
