Một vùng đất vừa có phong cảnh hữu tình, vừa giàu trầm tích văn hóa. Nhưng nếu chỉ biết Đồ Sơn như thế, có lẽ chúng ta vẫn còn mắc nợ nơi này, bởi dưới những ngọn núi và trước muôn trùng sóng nước còn lưu giữ những câu chuyện lịch sử chưa phải ai cũng biết.
Ở Đồ Sơn có một địa danh thiêng liêng như thế: Bến K15.
Nhiều năm trước, mỗi lần đến Đồ Sơn, tôi thường chỉ quan tâm đến biển, đến một buổi chiều ngắm sóng hay bữa cơm với những món hải sản yêu thích. Tôi biết đến Bến K15 từ một chuyến tham quan Vũng Rô, khi đứng trước di tích Bến tàu Không số ở Phú Yên, nghe kể về những con tàu chở vũ khí từ miền Bắc vượt biển vào Nam. Khi ấy, tôi mới biết điểm xuất phát của những hành trình huyền thoại ấy có một bến nằm ngay tại Đồ Sơn. Hóa ra, nơi mình từng đến bao lần lại là nơi mình chưa hiểu tường tận.
Tôi từng nghe nhiều về Bến Nghiêng, nơi ghi dấu sự kiện những người lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hải Phòng vào tháng 5/1955. Có lúc, tôi còn nhầm Bến Nghiêng với Bến K15. Hai bến nằm gần nhau, cùng hướng ra biển nhưng lưu giữ những câu chuyện khác biệt. Nếu Bến Nghiêng gắn với cuộc rút lui, khép lại những năm tháng chiếm đóng của thực dân Pháp, thì Bến K15 lại ghi dấu những cuộc lên đường bí mật của các chiến sĩ cách mạng, mang theo vũ khí, niềm tin và cả sinh mệnh để nối liền hậu phương với tiền tuyến.
Bến K15 nằm trong vụng Sét, dưới chân đồi Vạn Hoa. Phía sau là núi, trước mặt là biển. Không gian kín đáo ấy từng được lựa chọn làm nơi xuất phát của những con tàu thực hiện nhiệm vụ đặc biệt. Ngày 23/10/1961, Đoàn 759 được thành lập, đảm nhận nhiệm vụ mở tuyến vận tải chiến lược trên biển chi viện cho chiến trường miền Nam. Trong những năm đất nước bị chia cắt, khi các tuyến đường bộ liên tục bị địch ngăn chặn, biển mở ra một hướng tiếp tế đầy gian nan nhưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Và từ Bến K15, những con tàu đã lên đường.
 |
| Bến K15 nhìn từ phía biển. Ảnh: Việt Nga |
Đêm 11/10/1962, chuyến tàu chở vũ khí đầu tiên rời Bến K15, hướng về miền Nam. Con tàu gỗ mang theo ba mươi tấn vũ khí, vượt biển vào Vàm Lũng, Cà Mau, mở đầu cho những chuyến vận tải tiếp nối trên tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển. Ba mươi tấn vũ khí, một con tàu gỗ và những người lính phải giữ bí mật giữa biển khơi. Những dòng tư liệu ngắn gọn ấy chứa đựng biết bao chuẩn bị, lo toan, những quyết định cân não và hiểm nguy có thể phải trả bằng chính sinh mạng.
Những con tàu làm nhiệm vụ đặc biệt được gọi là tàu không số. Cái tên giản dị đã đi vào lịch sử, gắn với sự mưu trí, lòng quả cảm và ý chí của những người lính biển. Mỗi chuyến đi là một cuộc thử thách. Con tàu phải tìm cách hòa mình giữa đại dương, trong khi hàng hóa bên trong là nguồn tiếp tế quan trọng cho chiến trường, là niềm mong đợi của đồng bào, đồng đội miền Nam. Có những điều người lính không thể nói, những gian nguy chỉ có thể tự mình đối mặt và cả những chuyến đi mà khả năng trở về luôn là điều không thể chắc chắn.
Đứng ở Bến K15 hôm nay, nhìn mặt biển bình yên, tôi hình dung phút chia tay của những chuyến tàu năm ấy. Một bước chân cuối cùng trên bến, một cái nắm tay, một ánh nhìn hướng về bờ. Những gương mặt còn rất trẻ dần khuất trong bóng đêm và hơi nước. Họ đã nghĩ gì khi con tàu rời bến? Có lẽ cũng như bao người bình thường khác, họ nhớ mẹ, nhớ cha, nhớ mái nhà và những người thân yêu đang đợi. Người lính trước khi trở thành anh hùng vẫn mang trong mình những thương yêu bình dị. Bởi hiểu giá trị của cuộc sống và những gì có thể mất đi, sự lựa chọn đi về phía hiểm nguy của họ càng khiến người đến sau xúc động, cảm phục.
Bến K15 là điểm khởi đầu của những hành trình lịch sử, nhưng với nhiều người, đó cũng có thể là lần cuối cùng họ nhìn thấy bờ biển miền Bắc, lần cuối cùng chào những đồng đội ở lại. Biết phía trước là sóng gió, đạn bom và những cuộc đối đầu không cân sức, họ vẫn ra khơi. Có chuyến tàu đến được nơi cần đến, có chuyến phải chiến đấu giữa biển khơi; có người trở về, có người vĩnh viễn nằm lại giữa mênh mông sóng nước.
Sóng có thể xóa dấu chân trên cát, nhưng những bước chân xuống tàu từ Bến K15 vẫn còn trong ký ức đất nước. Đó là những dấu chân thanh xuân kiên cường, đi về phía hiểm nguy để mở đường cho ngày đoàn tụ.
Ở Bến K15, gió biển thổi vào lồng lộng. Dưới bãi còn những trụ bê tông của bến xưa, lặng lẽ giữa thủy triều lên xuống. Dấu tích không nhiều, nhưng đủ khiến người ta muốn đứng lâu hơn, nhìn kỹ hơn. Đã có những bàn chân bước qua đây, đã có những chuyến đi bắt đầu từ nơi này. Mặt biển vẫn xanh, nhưng nhiều người từng ra khơi năm ấy đã không còn.
Gió như mang theo lời kể từ xa xăm, về người lính, những cuộc chia tay và cả những phận người bình dị gắn đời mình với biển.
Từ bao đời, Đồ Sơn là vùng đất của những cư dân làm nghề biển và trồng cấy. Để gây dựng cuộc sống nơi đầu sóng, con người phải đánh đổi biết bao mồ hôi, có khi cả tính mạng. Biển hào phóng cho tôm cá nhưng cũng khắc nghiệt trong những trận cuồng phong. Có những con thuyền ra khơi không trở lại, những người vợ chờ chồng đến bạc tóc, những gia đình lấy ngày người thân rời bến làm ngày giỗ vì không biết họ đã nằm xuống vào ngày nào giữa biển rộng.
Nghĩ đến điều ấy, mỗi lần nhìn những con thuyền ngoài xa, tôi lại thấy trong dáng thuyền nhỏ bé cả sự nhọc nhằn và lòng can đảm. Sau mất mát, người ở lại vẫn phải tiếp tục cuộc đời, sửa thuyền, vá lưới, nhìn trời nhìn nước, chờ ngày thuận gió để ra khơi. Những con người ấy âm thầm bồi đắp quê hương bằng sức lao động, sự bền bỉ và tình yêu biển cả. Tên tuổi có thể không được ghi trong sử sách, nhưng công sức và những hy sinh của họ đã góp phần làm nên hình hài vùng đất.
Bởi thế, đứng trước biển, lòng tri ân cứ mở rộng thêm. Nhớ những người lính đã hiến dâng cuộc đời cho độc lập, tự do; nhớ những người dân bình thường đã bám biển, bám làng, nuôi lớn các thế hệ trong nhọc nhằn. Có những hy sinh được lịch sử gọi tên, có những mất mát chỉ một gia đình biết đến. Biển giữ tất cả trong lòng sâu thẳm. Và trong cảm nhận của người đứng trên bờ, vị mặn của gió dường như còn mang theo cả những giọt nước mắt chia ly.
Bến K15 hôm nay đã có khu tưởng niệm khang trang. Người đến có thể dâng hương, ngắm mô hình tàu không số, đứng trước những dấu tích còn lại để hình dung về một thời khói lửa. Hải Phòng cũng đang chuẩn bị các thủ tục đầu tư xây dựng Công viên lịch sử Bến K15. Theo đề xuất chủ trương đầu tư, công viên dự kiến có diện tích khoảng 3,25ha, gồm hệ thống hạ tầng, cảnh quan và các không gian trưng bày trong nhà, ngoài trời.
Một không gian dành cho việc bảo tồn, kể lại lịch sử, giáo dục truyền thống và đón những người muốn tìm hiểu về bến tàu đặc biệt này đang được thành phố chuẩn bị. Nghĩ đến đó, tôi hình dung những em học sinh sẽ về đây, những du khách sau buổi tắm biển có thêm một điểm dừng chân, những cựu binh đưa con cháu trở lại nơi từng in dấu tuổi trẻ. Một công viên lịch sử có thể giúp câu chuyện về những con tàu không số đến với nhiều người hơn, nếu lịch sử được kể bằng những con người và số phận cụ thể.
Bởi có những điều chỉ trong tĩnh lặng, con người mới cảm nhận hết chiều sâu.
Nếu có dịp về Hải Phòng, hãy đến Đồ Sơn để vui cùng sóng biển, thưởng thức những món ăn mang hương vị biển khơi, thăm những ngôi chùa, ngọn tháp gắn bó với vùng đất qua bao thế kỷ. Và hãy dành thời gian về Bến K15, nhìn những dấu tích bến xưa, thắp một nén tâm hương tưởng nhớ những người đã ra đi, lắng nghe câu chuyện về những con tàu từng từ đây hướng về miền Nam.
Rồi một ngày, khi Công viên lịch sử Bến K15 thành hình, chúng ta lại trở về, cùng con cháu, cùng bạn bè, tiếp tục nghe những câu chuyện của bến. Để mỗi người rời đi mang theo không chỉ một điểm đến đã biết, mà còn một điều đáng nhớ, một câu chuyện muốn kể lại và lòng biết ơn sâu sắc hơn đối với những tháng ngày bình yên hôm nay.
Về Bến K15 nhé! Gió vẫn từ khơi xa thổi vào, biển vẫn mở ra mênh mông trước mắt. Và từ nơi những con tàu năm ấy rời bến, ta hiểu thêm vì sao biển quê hương đẹp đẽ, mặn mòi và sâu nặng ân tình đến thế.
