Riêng nhà thơ Vân Anh lại là một cái tên ít người biết: làng Phuống, xứ Phuống! Trong bản khai lý lịch cá nhân, Vân Anh nói cụ thể nơi sinh là “Thanh Giang - Thanh Chương”, còn trong thơ, nhà thơ mô tả “Sông Lam chảy từ thượng nguồn mỏi chân/ Dừng nghỉ/ Chỗ ngồi thành bãi bồi làng Phuống…” (Mùa tuổi).
|
Vâng, đó là người con sinh ra, lớn lên trong một gia đình bảy đứa con thì mỗi đứa đều được cha mẹ nuôi nấng, dạy dỗ bằng một… giáo án riêng, vừa nghiêm khắc vừa nhân hậu, vừa phù hợp với năng lực, cá tính của từng người cũng như truyền thống ham học của cả làng, cả xứ. Cô út Vân Anh kháu khỉnh “ương tính” được cha mẹ tập trung cho ăn học, sớm có nghề nghiệp ổn định. Từ năm 1968, cô giáo trẻ Vân Anh đã đứng lớp dạy văn cấp III ở vùng đất Thanh Chương đầy chữ nghĩa, sau đó ở Nghi Xuân quê cụ Nguyễn Du, rồi về Trường Năng khiếu Vinh… Nhà thơ Thạch Quỳ từng nhiều lần cùng Vân Anh đạp xe, đi bộ, qua sông, lội đò về thăm xứ Phuống. Gặp mẹ của Vân Anh, say sưa nói chuyện ở đời: “Cha mẹ nuôi con biển hồ lênh láng/ Con nuôi cha mẹ tính tháng, tính ngày”, Thạch Quỳ bỗng ngớ người khi nghe người mẹ nói một câu ra thơ, hai câu cũng ra thơ, vần vè đối nhau chan chát: “Cha mẹ nuôi con trong buồng, trong the/ Con nuôi cha mẹ đầu hồi, đầu hè”. Nhiều lần gặp, từ ngạc nhiên này tới ngỡ ngàng khác, nhà thơ Thạch Quỳ khẳng định: “Nếu được học hành đến nơi đến chốn, không nặng gánh gia đình thì bà mẹ này ăn đứt nhiều người, kể cả Vân Anh đấy!” Chợt nhớ nhà thơ xứ Phuống từng viết về mình “…rất đỗi khôn ngoan/ Dí dỏm, thông minh nói lời khúc chiết” (Điệp khúc dại khờ). Vậy mà lần này bỗng “đứng hình”, nửa thừa nhận rõ rành, nửa như còn băn khoăn, chưa thể nói…
Tôi quen biết nhà thơ, nhà giáo Vân Anh từ trước thời điểm tập thơ in chung đầu tay ra mắt có tên Hương thơm cỏ vắng (Nhà xuất bản Nghệ Tĩnh, 1987). Bấy giờ, Vân Anh đã là một nhà giáo có tiếng, là giáo viên dạy giỏi cấp tỉnh, có nhiều học sinh giỏi văn cấp tỉnh, cấp quốc gia. Chức vị cao nhất trong đời nhà giáo chỉ là tổ trưởng chuyên môn. Nhưng cái “uy” nhà giáo Vân Anh trước học trò, đồng nghiệp, phụ huynh và xã hội… thì không dừng lại ở đó. Nhiều người biết chuyện một đồng nghiệp từng “vượt cấp” lên gặp Hiệu trưởng sau khi không được tổ trưởng đồng ý việc gì đó, bị chuyển trả về tổ, đã nói kháy: “Rứa cô Vân Anh là Hiệu trưởng hay thầy là Hiệu trưởng!” Cũng như rất nhiều sự việc khó nói, khó bàn ở nơi này, lúc kia, người nọ, việc kia, không hiểu sao người ta cứ phải “đáy” Vân Anh nói cho một tiếng mới hy vọng xuôi êm. Nếu không có quan hệ rộng, không có tiếng nói uy tín, trách nhiệm trước từng cá nhân và tập thể, không tìm hiểu mọi chuyện, thì làm sao Vân Anh đạt đến… cấp độ như thế!
Điều khiến nhà giáo Vân Anh luôn tự hào là sự trưởng thành, thăng tiến của nhiều thế hệ học trò, nhiều người đảm nhiệm các chức vụ, trọng trách lớn ở trung ương, tỉnh, thành phố. Nhưng nhà giáo Vân Anh tự thấy thỏa nguyện hơn cả là nhiều học sinh giỏi văn lần lượt trở thành nhà báo, nhà văn nổi tiếng cùng đồng hành trên văn đàn.
Quả vậy, dễ thấy với Vân Anh, dạy học là nghề thì làm thơ là nghiệp, cái nghiệp đeo đẳng, day dứt khôn nguôi người con xứ Phuống trong mọi lúc, mọi nơi. Nhà thơ giãi bày: “Mẹ dạy con chín mươi chín điều hay/ Điều thứ một trăm không dạy nổi/ Trái tim đàn bà/ Hễ đi là… lạc lối” (Nhớ mẹ). Đời sống thường nhật, nghiêm ngắn của một nhà giáo đứng trên bục giảng, đời sống gia đình với những biến động không mong muốn, những bước tìm lúc tới, lúc vấp… để lại dấu ấn khá rõ trong sáng tác của Vân Anh. Đó là khi người thơ muốn khẳng định bản thể trước những “xăm xăm lạc lối”; “Em muốn mình: tự đến/ Em thích mình: đi tìm” (Tự đến), là khi bỗng nhận ra thực tại bức bối không chịu nổi, để tự nói lên, được là chính mình trước bầm giập đời thường…
Cứ thế nhói lên điều căn cốt, máu thịt, không bao giờ thay đổi, sự cộng hưởng, đa đoan của “trái tim đàn bà”, là nhịp đập “lạc lối”, “không dạy được” của Vân Anh để đồng cảm với những người phụ nữ tài hoa, bạc mệnh, những số phận, những giằng níu trong sâu khuất, trong tâm khảm của “những hạt mưa sa” từ trong ca dao, của những thân phận gập ghềnh, chìm nổi. Tiếng thơ Vân Anh cứ thế theo bản năng “lạc lối”, tự mở ra, nói to lên bao điều sâu kín khi viết về Hồ Xuân Hương, về Mỵ Châu, về bao điều người phụ nữ bình thường không dám nói, bao điều bị chìm trôi về quá khứ. Cái bản tính, bản năng khát tìm, khát khao yêu đương, tự vượt thoát ra mọi thói thường để đi tìm tình yêu trong thơ Vân Anh hiện lên như một chỉ dấu, một nét vân tay riêng, ngày càng rõ nét và không bao giờ “đồng dạng” với ai.
Có lần tôi kể chuyện viết lách với Vân Anh rằng, bạn cùng thời với nhau nhưng nay người thì bay xa tít, còn mình vẫn lẽo đẽo, thưa nhạt bởi vì không dám… trả giá! Vân Anh cười to như vớ được câu thơ hay: “Chính xác đấy, mình không nói trả giá mà chỉ nói rằng, phải trải nghiệm, phải trải qua mọi điều thì may chi… Ngay cả người có năng khiếu văn chương, người từng trả giá hay trải nghiệm và lao động cật lực trên từng trang viết thì cũng chưa chắc đã gặp duyên thơ, đã đào mót được vụn vàng cám li ti nào để góp gom nên bông hồng vàng như tiền nhân từng nói”.
Trong cuộc sống, Vân Anh dám chấp nhận mất mát tối đa điều này để may chi giành lại tối thiểu điều kia, có thể không phải cho bản thân mà cho những điều xa ngái, không dễ thấy với những gì đồng phục, đồng dạng trong cuộc sống. Trong thơ, Vân Anh có lúc viết lục bát hiền hòa nhưng rồi lắm lúc cắt/ngắt câu chữ đột ngột với thơ tự do khi đối diện với những Khát, Lỡ nhịp nhân gian, Số không, Lạc loài… như người thơ đi trước từng viết thực đến lão luyện “Quên nhau khó lắm chi bằng nhớ nhau” (Trần Hữu Thung), thì đến lượt Vân Anh cũng dám tự thú điều khó bảo nhất trong tâm hồn, trong trái tim mình: “Trái tim cô đơn từ muôn kiếp trước/ Tâm hồn khao khát đến muôn kiếp sau/ Đa tình bẩm sinh trong máu…” (Chân dung tự họa II).
Sau khi lần lượt cho ra mắt hơn 20 tập thơ, 3 tập ký, phê bình, Vân Anh chọn in tuyển thơ (2023) và mới đây in tiếp tập thơ dày dặn Trầm tích thời gian (2025), trong khi luôn là người “rất thành thục, rất có uy tín” ở Chi hội Nhà văn Việt Nam tại Nghệ An và Câu lạc bộ thơ nữ Nghệ An với bao công việc không tên. Nhà thơ kể câu chuyện vui rằng, mình “thôi chạy nhưng không đi đất” sau khi rời bục giảng, vẫn không thể ngồi yên một chỗ, vẫn “nhà bao việc”. Mới đây, gặp một học trò thành đạt, Vân Anh buột miệng: “Cô đang bí rì rì đây?” Sau khi hỏi rõ “cội nguồn lạch sông”, người học trò nói như reo: “Cô yên tâm. Chuyện nhỏ. Ngày mai, em sẽ cho người đến tận nơi để… biết ơn cô và trợ giúp chi hội!” Chả vậy mà khi luống tuổi, bạn viết vẫn cứ tín nhiệm Vân Anh làm công việc ở chi hội nhà văn, chuyên lo mục… hậu cần cho các kỳ hội họp, xuất bản sách chung, sách riêng.
Được biết, nhà thơ Vân Anh đã vinh dự nhận Giải C - Hội Nhà văn Việt Nam (2020), Giải thưởng Liên hiệp các hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam (2006), 3 lần nhận Giải thưởng Hồ Xuân Hương (2005, 2010, 2015) cùng nhiều giải thưởng, tặng thưởng, vinh danh và tri ân có giá trị khác. Có người nhận xét khá thú vị: “Thơ Vân Anh mặc định nhịp trẻ” hay như cách nhà thơ tự viết “ngậm ngải tìm trầm… nghĩa nhân” như một sự khẳng định sức thanh xuân bất chấp thời gian của một ngòi bút giàu cá tính. Tình yêu con người và thi ca ấy vẫn luôn “khát”, luôn cháy bỏng, xăm xăm tự đến với mọi đề tài, thể tài, để tìm thấy những nỗi niềm sâu xa, những thân phận chìm khuất trong “vòng xoay cạn đêm” cứ rộn lên, dào lên đòi cất tiếng, vươn dậy.
