Vẻ đẹp của núi rừng, những dãy núi san sát, phủ đầy một màu xanh. Nguồn: My Tour

Phía xa bên phải có nhà máy chạy dài theo dải đồi, vàng rực trong sương mờ. Nam Đông (cũ) cuốn hút tôi từ những vạt mây viền quanh đỉnh núi mờ xa, những bông lau đẫm đầy sương bên dòng suối. Đàn dê thả sớm đã trèo lưng chừng núi, nghếch đầu nhìn về con đường như sợi chỉ ngoằn ngoèo. Nam Đông - cái tên cuốn hút với những nét văn hóa đặc sắc giữa núi rừng huyền ảo, những thác nước; ngôi nhà rông chứa đựng cả huyền thoại mênh mang vẫn tươi ròng hiện thực trong cuộc sống mới.

Những ngôi nhà rông, suối đèo là đặc trưng văn hóa, thiên nhiên ban tặng. Qua bàn tay của người đồng bào, rừng núi không bị bào mòn, mất mát mà cùng dựa vào nhau để tôn lên vẻ đẹp truyền thống, để nét văn hóa vùng cao thêm độc đáo, mê hoặc.

Anh bạn đưa tôi đến nơi gần cuối Nam Đông, tìm thấy một ngôi nhà rông còn nguyên, chỉ có mái lợp tôn là dấu ấn hiện đại. Một ông già đồng bào chúng tôi gặp ngoài ngõ mời vào nhà chơi. Tôi hỏi trong thôn này (xưa gọi là A Răng) còn nhà sàn nào lợp tranh không, ông bảo không có, trước thì có lợp mây, giờ tôn hết, tranh mây hiếm lắm. Những sinh hoạt mang tính cộng đồng thường diễn ra nơi đây. Vài đầu thú được treo ở đó, mang dấu vết của rừng núi, nhớ nhung thuở đại ngàn. Hoa văn và hình vẽ bằng một loại than hay dầu đen gì đó hiện rõ trên diềm mái. Hai cột lớn giữa nhà rông đều nguyên cây lớn từ dưới lên đến nóc. Trống dài, trống lớn, thêm vài thứ nhạc cụ treo lơ lửng trong sự lặng yên của không gian khá tách biệt với nhà dân. Tôi tưởng đến rất nhiều mặt thú quay về núi rừng, khắc khoải nhớ tiếc. Tưởng đến những lễ hội quanh đống lửa, múa hát thâu đêm. Ngôi nhà nguyên bản này khiến tôi nhớ gần hai mươi năm trước được ở trên ngôi nhà rông ở bản A Hưa (huyện A Lưới cũ). Còn A Răng là thôn mà văn minh chậm, nhờ thế những phong tục và nét văn hóa chưa phai nhiều.

Nam Đông rộng lớn đôi khi được gom lại ở một vài địa điểm đặc trưng như quanh con thác, quanh một ngôi nhà rông. Nam Đông vẫy gọi tôi ở lại, cuốn hút tôi khám phá như một vùng đất mới mẻ mà hoang sơ, gần gũi, hài hòa giữa núi rừng và tính cách sống của đồng bào.

Anh bạn tôi là người kinh, theo cha mẹ lên Nam Đông theo diện kinh tế mới từ sau giải phóng, rồi anh cưới vợ là giáo viên mầm non. Chiến tranh vừa kết thúc, chưa có công trình xây dựng mới. Con đường từ ngoài La Sơn càng vào sâu như đi trên bãi đá, với hố hầm rải rác, bom đạn cày xới ngổn ngang. Rồi đội cầu đường được thành lập, chủ yếu là thanh niên, đi gom chở đá xếp vào những hố bom, hầm rạch. Con đèo La Hy chuyến xe nào cũng khách ngồi và bu kín phía sau, có người cả trên trần nữa. Mỗi lần lên dốc là khách xuống đẩy, qua đèo lại nhảy lên; có chuyến xuống dốc xe phanh không được nên bị lật.

Tôi lên đến Nam Đông theo lời hẹn với anh bạn, lúc nắng sớm còn trong, sương óng trên cỏ trên lá. Câu chuyện thật đầm ấm trong quán cà phê của anh chị. Con gái anh thích vẽ và chụp ảnh, học thêm guitar. Gần trưa khí trời vẫn thoáng lạnh, nắng thì ran trên đầu. Vợ chồng anh, người pha chế thức uống, người nấu đãi khách một bữa cơm chay toàn rau có sẵn trong vườn. Hồi sáng con gái anh dẫn tôi ra xem từng đám rau ba trồng, cả nhà chăm tưới. Có cả một hồ sen đang nhú. Rau nhiều loại mọc tốt um không cần phân bón; em nói trồng vậy chứ ăn có nắm nhỏ, còn ai thiếu đều vô tự hái về ăn.

Rỗi rãi anh bạn lại kể thời xưa ấy. Cái thời nghĩ lại quá đói khổ mà cũng nhiều kỷ niệm vui. Đất nước vừa giải phóng, Nam Đông núi rừng ken kín, ai nấy phải tự tay chặt cây, cắt mây gom lá về làm nhà. Chỉ có ngôi nhà rông cộng đồng là nhà sàn đúng nghĩa, đồng bào vẫn làm nhà nền đất bình thường như người dưới xuôi; chỉ cái bếp nối với nhà lớn mới làm sàn. Bếp lửa đỏ suốt ngày đêm, như một phong tục từ thời xưa. Những cây rừng lớn bằng bắp chân, chụm ba cây là âm ỉ cháy ngày xuyên đêm. Lửa là linh hồn, là sự sống của ngôi nhà, của bộ tộc; lửa tắt là không được Giàng phù hộ.

Rừng rậm, nhà cách nhà xa hắt hiu, thú rừng lại nhiều. Ngay đến đàn ông đang làm rẫy mà lợn rừng cũng lao tới húc được, nói chi đến cọp. Cọp thì chả ai dám gọi tên, chỉ gọi là “mệ” thôi. Mỗi lần có người phát hiện cọp là la lên “mệ về”, lập tức ai nấy đem nồi xoong vỗ đập phát âm thanh váng trời, phần để thêm người biết mà phòng tránh, phần cho cọp sợ quay lại rừng. Vậy nhưng cọp vẫn chưa sợ, người dân phải đốt lửa lên nữa.

Đồng bào thì họ cũng quen rồi, những người như anh bạn tôi, từng cho đây là chốn không ước mơ. Không mơ đến sẽ có điện, xe đạp, xe máy, tivi và nhiều thứ anh từng thấy ở phố. Đến giai đoạn chia tỉnh Bình - Trị - Thiên, Nam Đông được tách từ Thừa Thiên - Huế. Đồng bào nhận được các chính sách từ Nhà nước nên điện đường trường trạm phát triển, đời sống dần dà không khác nhiều ở các thị trấn lớn. Tôi vẫn nghĩ lên Nam Đông khó khăn lắm, chẳng ngờ lại nhẹ nhàng như chiếc xe chẳng phải gồng mình cố gắng với dốc đèo. Lên với Nam Đông là chuyến du lịch thú vị của những cung đường mây, sương khói, nắng nôi tràn khắp ngọn đồi xanh mướt.

Tôi nhìn Nam Đông trù phú trước mắt, mà tâm trí vẫn hiện ra một chặng gian khó qua lời anh bạn. Thời mà nhà nhà cùng quây lại làm theo tập thể, tập đoàn, cộng điểm hưởng lợi. Làm mệt nhọc, tuy chỉ có khoai sắn ăn; luộc ớn thì nướng, ớn nữa thì quết thành bột làm bánh; vậy mà khỏe, có người gánh hơn tạ, đòn gánh chắc nụi cũng gãy. Tôi nghĩ cảnh này của đồng bào cũng giống ngày mình còn nhỏ, ăn cơm mốc, cơm độn ba lớp khoai sắn, gần như rau thay cơm, củ và khoai cũng hiếm, nhưng được cái làm và chơi gần như không biết mệt.

Anh bạn luôn cười, vợ anh ít nói song vui một cách toàn vẹn; cả gia đình như những người bạn thân, có thể chia sẻ bất cứ điều thầm kín. Nghe cái khổ mà vui với thăm thẳm thời gian như còn tươi nguyên đó. Trong vùng có mấy kho gạo dự trữ từ chiến tranh tồn lại, được phân phát cho từng khẩu phần. Thứ gạo quá lâu năm không vò được, cứ bỏ xuống nước là nổi lên hết, ngâm một lúc và quậy cho nó chìm dần, rồi vò kỹ. Còn bột mì cũng lấy vải mùng rây để gạn mối mọt lúc nhúc. Gạo, bột mì như vậy có mà ăn cũng là may lắm, ngon đến rạng ngời khuôn mặt.

Buổi chiều chúng tôi dự định đi tìm nét văn hóa cổ, bắt đầu từ cuộc sống của đồng bào. Tôi tưởng đến những quần cư trên núi, bên bìa rừng. Tôi tưởng đến hình dáng của người thiếu nữ Pa Cô gùi tuổi xuân đi miên man trên nương rẫy, vẫn như muốn điều gì đó phía ánh điện xa hoa song rồi vẫn trở về với mây ngàn gió núi, để đôi mắt đen láy hút hồn.

Tôi từng nghe đến cuộc sống trước đây của một số gia đình ở rừng làm rẫy, họ quen với lối sống nguyên sơ. Đó cũng có thể là những con người lưu giữ nguyên bản đặc trưng của văn hóa truyền thống. Tôi vẫn ước được đến những nơi như vậy thăm thú. Cuộc sống du canh du cư, săn bắt hái lượm, dựng nhà bằng cây lá rừng, họ cụm lại năm mười nhà trên đồi… nghe quá vãng vọng về.

Đứng trước một ngôi nhà rông thuộc hạng xưa nhất, tôi chụp pô ảnh trong nắng nhẹ, nhòa vệt rêu trên bức tường đen nhẻm. Nhớ câu chuyện dài về cái thời ở vùng này, những ngôi nhà rường, nhà gỗ đẹp tuyệt; dần dà người dưới phố lên mua. Dĩ nhiên chúng chỉ là chuyển vị trí, vẫn còn đó trong phố tuy đã rời khỏi không gian độc bản vốn dĩ, kể cũng tiếc. Hồi trưa tôi đã dừng lại ở một ngôi nhà rông ở chi hội Ư Rang, mừng khi thấy mái nhà lợp lá cọ, song lại gần mới biết lá bằng nhựa, dẫu sao vẫn đẹp hơn mái tôn.

Đến với Nam Đông, rong ruổi lần đầu tiên mà như trở lại nơi đã từng gắn bó thiết tha; tôi như đứa trẻ hân hoan ùa về trong vòng ôm của gió ngàn thân thuộc. Tạm biệt Nam Đông, cái tên tôi nhớ mãi như tên một người con gái, dẫu nàng đã nhập vào nhà chồng.