Và thủ pháp so sánh tu từ đã giúp nhà văn khắc họa tâm lý, tính cách, hành động của hai loại nhân vật này hết sức thành công.
|
Với Năm Sài Gòn trong Bỉ vỏ, nhà văn không phải tốn nhiều giấy mực để miêu tả chân dung mà người đọc vẫn có đầy đủ những hình dung và cảm nhận về một tên tướng cướp. Ông không dụng công nhiều trong miêu tả diễn biến tâm lý mà tập trung đi sâu khắc họa hành động của hắn. Năm Sài Gòn luôn có những hành động “khác thường”: ánh mắt nhìn lúc thì “nhanh như chớp”, lúc “quắc lên long sòng sọc những căm hờn”; giọng hát là “cái giọng lẳng lơ, bổng không ra bổng, chìm không ra chìm, lờ lờ như dòng nước xanh rêu nhờn nhụa chảy vào một vũng tối”; giọng nói thì “rắn như đanh như thép”; hành động thì dứt khoát, mạnh mẽ “đỏ tía mặt lại, cổ họng nghẹn ứ như bị bóp chặt”, “luôn luôn vung tay thở hắt ra thật mạnh, như muốn trút hết mọi sự nung nấu trong người, thì càng thấy tâm trí ngùn ngụt”, “chặc lưỡi, ngồi xệp xuống sàn lạnh hơn ướp nước đá, dựa lưng vào góc tường”... Năm Sài Gòn là loại nhân vật có tính cách không phức tạp, diễn biến tâm lý có tính chất một chiều. Thành công nhất của Nguyên Hồng chính là ở việc tạo dựng bức chân dung không giống với bất cứ nhân vật bị lưu manh hóa nào trong xã hội thực dân – phong kiến đương thời. Chiều sâu tính cách của nhân vật này không chỉ được đặt trong mối quan hệ với bọn đàn em lưu manh, du côn hay bọn mật thám, cai trại mà tập trung nhất trong mối quan hệ với Tám Bính – vợ hắn. Với nhân vật này, Nguyên Hồng cũng chuộng sử dụng thủ pháp so sánh trong việc miêu tả. Tuy nhiên ở Tám Bính, thủ pháp này thiên lột tả tâm lý chứ không tập trung vào hành động, tính cách như trong trường hợp Năm Sài Gòn.
Ở chặng thứ nhất, người đọc thấy hiện lên một cô gái quê xinh đẹp, hiền lành, chất phác, có khát vọng và niềm tin về một tình yêu và hạnh phúc lứa đôi tự do không bị ràng buộc bởi lễ giáo để rồi đau khổ, sợ hãi, cô đơn khi “vượt cạn” trong sự chửi bới cùng thái độ lạnh lùng, tàn nhẫn của cha mẹ, trong những lời dị nghị, soi mói của hàng xóm láng giềng: “Bính thấy mình như một người tù nặng, bị bó buộc mãi mãi nếu đứa con nhỏ này còn trong tay”; “Bính tê mê nâng đứa con lên tận mặt, rít miệng vào má nó, vào trán nó, rồi Bính nhìn ngước lên như để phân trần với bóng tối nỗi đau đớn trong lòng”... Các phép so sánh trên đã dựa trên điểm tương đồng giữa diễn biến nội tâm và những đau khổ, giằng xé của nhân vật, chính là yếu tố được so sánh với yếu tố so sánh. Một loạt hành động của người mẹ trẻ: “tê mê nâng đứa con lên tận mặt, rít miệng vào má nó, vào trán nó, rồi... nhìn ngước lên” đủ để hình dung được sự đau khổ, tuyệt vọng của nhân vật. Nỗi đau đớn trong lòng Bính chỉ có thể phân trần với bóng tối. So sánh này càng cho thấy sự bế tắc của nhân vật khi không cách nào thoát khỏi sự hà khắc của lễ giáo trong xã hội thực dân – phong kiến.
Sang đến chặng thứ hai, người ta tiếp tục thấy những nỗi bất hạnh mới của Tám Bính khi sống tại không gian đô thị. Vừa đặt chân lên thành phố, Bính đã gặp ở đây những tổ chức chính trị, những công cụ bạo lực bênh vực cho bọn có tiền, những con người từ đàn ông đến đàn bà, từ người bình dân đến người có chức quyền, từ người nghèo đến kẻ giàu đều đểu giả như nhau, đều cùng góp phần ít hoặc nhiều “đẩy Tám Bính vào cuộc sống nhơ bẩn và cực nhục mà cô không sao vượt ra nổi”... Các phép tu từ so sánh ở chặng thứ hai tập trung thể hiện diễn biến tâm lý của nhân vật Tám Bính trong những tình huống cơ cực, cay đắng, buồn tủi nhất.
Ở chặng thứ ba, các tu từ so sánh góp phần làm rõ diễn biến tâm lý của Tám Bính trong những năm tháng sống với Năm Sài Gòn, trở thành một “bỉ vỏ” và kết thúc là cùng Năm đưa tay cho mật thám tra vào còng giải đi. Chấp nhận làm vợ của Năm Sài Gòn – một tay anh chị trong đám du côn - và yêu thương Năm nhưng đã có lúc Tám Bính ghê sợ trước những đồng tiền bồi mà bọn đàn em thu được đem về nộp cho mình lúc Năm bị bắt ở trại giam Hải Phòng: “Tiền của chúng, Bính ghê rợn như lưỡi gươm sắc vấy máu, Bính không bao giờ dám nhìn, không bao giờ dám cầm”... Người đàn bà ấy đã có lúc quyết tâm buôn bán lần hồi kiếm sống và hy vọng thay đổi được Năm. Nhưng rồi cô đành theo chân Năm và bọn đàn em để trở thành một “bỉ vỏ” khi nhận ra rằng tình yêu của cô không thể khiến Năm rời xa con đường mà hắn đã chọn. Và khi đã thành một “bỉ vỏ” thực thụ thì những đồng tiền mà trước đây cô đã từng “ghê rợn” nay lại như có phép thôi miên, bám chặt khiến cô không thể rời bỏ: “vừa bị lo sợ, vừa như bị thôi miên bởi bốn đồng tiền đen, trắng nó hút chặt lấy mắt Bính”...
Khác với thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bỉ vỏ, thế giới nhân vật trong Những ngày thơ ấu là những con người thân thiết, gần gũi với nhân vật chính: “Tôi”. Thủ pháp so sánh trong cuốn hồi ký này đã “vượt thoát”, trở thành “nghệ thuật” so sánh nhằm nhấn mạnh tâm trạng mãnh liệt của nhân vật. Niềm vui của người mẹ được so sánh qua hình ảnh thiên nhiên đầy sức sống “chấm xong những giọt nước mắt, hai gò má của mẹ tôi hồng lên và mắt lấp lánh của màu hồng của gò má ấy, tia sáng ấy mơn mởn như những búp bàng non lặng thầm nắng xuân rực rỡ lúc bấy giờ”; miêu tả nỗi khắc khổ của người bà, tác giả viết “tiếng khóc càng to, và từ trong hai cái hốc mắt tối những giọt nước tràn ra lai láng trên gò má hóp răn reo, như một đập nước đương khô cạn bỗng đầy ứ đến vỡ lở”...
Là một nhà văn trưởng thành từ đời sống cần lao, sống và sáng tác từ chính hiện thực của cuộc sống ấy, việc Nguyên Hồng sử dụng nhiều thành ngữ trong so sánh đã góp phần làm cho ngôn ngữ văn học trở nên gần gũi, quen thuộc với người tiếp nhận mà vẫn đạt được cái cô đọng, hàm súc, cái cần nhấn mạnh vốn có của thành ngữ gốc khi diễn đạt. Đây là một trong những đặc điểm nổi bật của ngòi bút Nguyên Hồng.
Cũng miêu tả và phản ánh cuộc sống cơ cực, khổ sở, bế tắc của những người lao động nghèo khổ, hạng người dưới đáy của xã hội, nhưng so sánh của Nguyên Hồng không có cái mỉa mai đến chua chát, không có cái giễu nhại để phê phán, lên án gay gắt như một số nhà văn khác. Nguyên Hồng sử dụng những so sánh khơi gợi cảm xúc nơi người đọc, đó có thể là sự buồn vui cùng số phận nhân vật hoặc những cảm xúc trước vẻ tươi đẹp, trước cái mới lạ của khung cảnh thiên nhiên. Phép tu từ so sánh trong các tác phẩm của ông vì thế vừa mang giá trị gợi cảm cao, vừa mang giá trị nhận thức sâu xa.
Nếu giá trị nhận thức được coi là giá trị chính, thì giá trị gợi cảm lại được tạo ra chủ yếu bởi những liên tưởng sáng tạo mang tính cá nhân. Các phép so sánh của Nguyên Hồng đều gợi ra những liên tưởng thú vị độc đáo, ví như đoạn so sánh sau “Giấc mơ nhẹ nhàng và man mác như khói thổi cơm chiều lặng xuống, quyến ánh nắng thu vàng tiêu tan, để lại trong lòng tôi tới mãi lúc sáng rõ, có khi đến ngày hôm sau, những êm ái vô cùng” (Những ngày thơ ấu). Cái trừu tượng (giấc mơ) được đem so sánh với cái cụ thể (khói thổi cơm chiều) trong so sánh trên đã khiến người đọc như cùng hòa với cảm xúc êm ái của nhân vật Tôi muốn giữ ở lại bên mình…
Có thể thấy với Nguyên Hồng, nhà văn của những cảm xúc mãnh liệt, người viết văn xuôi bằng thơ, bằng cái chất trữ tình đằm thắm, tất cả những so sánh tu từ trong các tác phẩm của ông đều hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa. Thủ pháp so sánh ở đây đã được sử dụng như một phương thức mới để khẳng định phong cách riêng của một tài năng, và tâm hồn nhân văn của một ngòi bút luôn hướng về những người cùng khổ.
