Từ những dấu tích của nền Quốc học đến các hình thức tiếp cận mới, sự kiện không chỉ nhắc nhớ một chặng đường lịch sử mà còn đặt ra yêu cầu tiếp nối truyền thống hiếu học, trọng dụng hiền tài trong hành trình phát triển đất nước.
Có những di sản không chỉ được gìn giữ bằng những công trình kiến trúc hay hiện vật lịch sử, mà còn bằng những giá trị tiếp tục hiện diện trong đời sống xã hội. Quốc Tử Giám là một di sản như thế. Ra đời năm 1076 dưới triều Lý, Quốc Tử Giám đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt, thể hiện sự coi trọng việc học, đào tạo nhân tài và xây dựng nền tảng tri thức cho quốc gia. Qua 950 năm, những dấu ấn của ngôi trường Quốc học đầu tiên vẫn hiện diện trong tâm thức người Việt như một biểu tượng của truyền thống hiếu học và đạo lý tôn sư trọng đạo.
Chiều 2/11, tại buổi thông tin về chuỗi hoạt động kỷ niệm, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Xuân Tài nhấn mạnh ý nghĩa của dấu mốc 950 năm trong việc nhìn lại lịch sử, tri ân tiền nhân và khẳng định sức sống của những giá trị đạo học. Theo ông, việc tiếp nối truyền thống không dừng ở sự tôn vinh quá khứ mà cần được thể hiện bằng khát vọng học tập, tinh thần sáng tạo, trách nhiệm cống hiến và chính sách phát hiện, đào tạo, trọng dụng nhân tài.
Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một lễ kỷ niệm. Trong bối cảnh tri thức và năng lực sáng tạo ngày càng quyết định sức cạnh tranh của mỗi quốc gia, truyền thống trọng học của cha ông cần được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển. Nếu trước đây, Quốc Tử Giám là nơi đào tạo những người có khả năng gánh vác việc nước, thì ngày nay, tinh thần ấy cần được tiếp nối bằng một nền giáo dục khuyến khích tư duy độc lập, nuôi dưỡng năng lực sáng tạo và tạo điều kiện để người tài đóng góp cho cộng đồng.
 |
| Đại biểu tham dự họp báo. Ảnh HNM |
Với định hướng đó, 11 hoạt động diễn ra từ ngày 5 đến 15/11 tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám và một số không gian văn hóa của Thủ đô được thiết kế theo nhiều cách tiếp cận. Không chỉ dành cho giới nghiên cứu hay những người quan tâm lịch sử, chuỗi sự kiện hướng tới đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, thông qua triển lãm, trải nghiệm tương tác, nghệ thuật và các hoạt động giáo dục di sản.
Chương trình trải nghiệm Passport “Hành trình Quốc học – Dấu ấn tri thức” là một trong những cách đưa lịch sử đến gần công chúng. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua bảng giới thiệu hay lời thuyết minh, người tham gia được khám phá di tích qua các nhiệm vụ và hoạt động tương tác, hình dung hành trình học tập, rèn luyện của các giám sinh xưa. Hoạt động check-in “Gặp gỡ hiền tài” cũng khai thác hình ảnh sĩ tử, nhà khoa bảng để tạo sự kết nối giữa người tham quan với những nhân vật và câu chuyện lịch sử.
Các triển lãm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Văn Miếu Sơn Tây và khu vực đền Bà Kiệu mở rộng câu chuyện về Quốc học từ lịch sử hình thành, truyền thống khoa bảng đến những đóng góp của nhà nho, nghệ nhân và các làng nghề. Đặc biệt, trưng bày “Tổ nghề và nhà nho nước Việt” cho thấy tri thức không chỉ được truyền trao trong nhà trường mà còn được bồi đắp qua lao động, kỹ nghệ và kinh nghiệm của nhiều thế hệ. Đó là một cách nhìn rộng hơn về đạo học, nơi việc học gắn với thực hành, với năng lực sáng tạo và sự đóng góp thiết thực cho đời sống.
Triển lãm ảnh “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa” cũng cho thấy Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày nay không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn là không gian giao lưu, kết nối văn hóa với bạn bè quốc tế. Di sản, khi được giới thiệu bằng những câu chuyện có chiều sâu và cách thể hiện phù hợp, có thể trở thành một phương thức đối thoại giữa các nền văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam.
Một điểm nhấn về học thuật là hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”, dự kiến diễn ra ngày 12/11 tại Hội trường Thành ủy Hà Nội. Hội thảo tập trung làm rõ vị trí của Quốc Tử Giám trong lịch sử giáo dục, khoa cử và văn hóa Việt Nam; đồng thời nhận diện những giá trị cốt lõi của truyền thống hiếu học, tư tưởng trọng dụng hiền tài. Việc tổ chức một diễn đàn nghiên cứu ở tầm quốc gia trong dịp kỷ niệm có ý nghĩa quan trọng, bởi di sản chỉ thực sự được phát huy khi những giá trị lịch sử được tiếp tục nghiên cứu, lý giải và đặt trong mối liên hệ với những vấn đề của hiện tại.
Nếu các hoạt động triển lãm, trải nghiệm và nghiên cứu tạo nên những cách tiếp cận đa dạng với di sản, thì Lễ kỷ niệm cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam”, diễn ra tối 14/11 tại Sân Thái Học, sẽ là điểm hội tụ của chuỗi sự kiện. Với chủ đề “Tinh hoa đạo học”, chương trình nghệ thuật được xây dựng như một hành trình trở về cội nguồn, đồng thời kết nối những giá trị truyền thống với khát vọng phát triển trong thời đại mới.
Theo Tổng đạo diễn Phạm Hoàng Giang, chương trình kết hợp ngôn ngữ sân khấu, truyền hình và các yếu tố thực cảnh; ứng dụng công nghệ AR, 3D Mapping nhằm tạo thêm chiều sâu thị giác. Không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, từ Hồ Văn, Khuê Văn Các đến Nhà Thái Học, được khai thác như một phần của ngôn ngữ trình diễn, thay vì chỉ là phông nền cho các tiết mục nghệ thuật.
Hai chương “Mạch nguồn đạo học” và “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” tạo nên trục nội dung xuyên suốt. Từ quyết sách dựng lập Quốc Tử Giám, mở mang giáo dục, đào tạo nhân tài trong lịch sử đến yêu cầu phát huy trí tuệ con người trong công cuộc phát triển đất nước hôm nay, chương trình hướng tới khẳng định một giá trị xuyên thời đại: sự hưng thịnh của quốc gia luôn gắn với việc chăm lo giáo dục và biết trọng dụng người tài.
Cùng với chương trình nghệ thuật, hoạt động “Ánh sao Khuê Minh Triết” diễn ra ngày 13/11 tại Hồ Văn và khu Nội tự với nghi lễ thắp sáng 950 ngọn đèn Minh Triết. Hình ảnh ánh sáng tượng trưng cho hành trình trao truyền tri thức, đạo lý qua các thế hệ. Đây không chỉ là một điểm nhấn mang tính nghi lễ mà còn gửi gắm thông điệp về trách nhiệm của người hôm nay trong việc gìn giữ và làm giàu những giá trị mà cha ông để lại. Khép lại chuỗi hoạt động vào ngày 15/11, chương trình nghệ thuật “Thanh xuân viết tiếp mạch nguồn” tại Vườn Giám tiếp tục kết nối chất liệu văn hóa truyền thống với nghệ thuật đương đại và công nghệ trình diễn, hướng tới công chúng trẻ.
Thông tin về công tác chuẩn bị và phát huy giá trị di tích, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa, Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết, Trung tâm đang triển khai 10 nhóm nhiệm vụ, trong đó có 9 nhóm phục vụ lễ kỷ niệm với 72 nhiệm vụ cụ thể. Dịp này, Trung tâm cũng dự kiến xuất bản các ấn phẩm tập hợp kết quả nghiên cứu về danh nhân Việt Nam; triển khai tu bổ một số hạng mục, trong đó có Khuê Văn Các, đồng thời bổ sung không gian phục vụ khách tham quan và trải nghiệm.
Những công việc ấy cho thấy việc tổ chức kỷ niệm không chỉ hướng tới một dấu mốc trong quá khứ. Giá trị của một sự kiện văn hóa còn nằm ở những chuyển động được duy trì sau khi các hoạt động kết thúc: di tích được bảo tồn tốt hơn, tư liệu được nghiên cứu và công bố rộng rãi hơn, công chúng có thêm cơ hội tiếp cận di sản, còn những giá trị truyền thống được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi với đời sống hôm nay.
Sau 950 năm, Quốc Tử Giám không còn thực hiện chức năng của một trường học theo nghĩa ban đầu, nhưng tinh thần Quốc học vẫn có thể tiếp tục hiện diện trong cách xã hội nhìn nhận tri thức, giáo dục và nhân tài. Tôn vinh người hiền tài không chỉ là nhắc lại những tên tuổi đã đi vào lịch sử, mà còn là xây dựng môi trường để người có năng lực được phát hiện, được trao cơ hội và có điều kiện cống hiến. Trân trọng đạo học cũng không chỉ là gìn giữ những nghi lễ hay biểu tượng, mà phải bắt đầu từ việc coi trọng thực học, thực tài và tinh thần phụng sự cộng đồng.
Bởi vậy, kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám không đơn thuần là dịp trở về với một trang sử vẻ vang. Điều có ý nghĩa hơn là làm cho mạch nguồn ấy tiếp tục chảy trong đời sống hiện đại, để di sản không chỉ được ngắm nhìn và tưởng nhớ, mà còn góp phần nuôi dưỡng khát vọng học tập, sáng tạo và xây dựng đất nước của các thế hệ hôm nay và mai sau.
