Bởi thế, ở đây sẽ xem xét những tiêu chuẩn và kì vọng mới về thân thể của người phụ nữ xuất hiện trong giai đoạn giao thời đầu thế kỉ XX, cố gắng chỉ ra phần nào những thay đổi về quan niệm và góc nhìn văn hóa chi phối các chủ trương kiến tạo thân thể của người phụ nữ thời kì này.
|
Sự chuyển dịch trong quan niệm về chuẩn mực vẻ đẹp nữ giới có thể được thấy ngay qua các số báo của Tự lực văn đoàn. Trên Phong Hóa (số 20, 4/11/1932), Nhất Linh vẫn khẳng định “liễu yếu đào tơ” là một hình ảnh mang tính “định mệnh sinh học” của nữ giới và để có được ái tình và hạnh phúc, nữ giới phải biết giữ gìn cho mình sắc vẻ “mong manh ấy”: “Chị em xưa nay bị đàn áp dưới quyền đàn ông, một phần là vì hoàn cảnh, xã hội gây nên, một phần là vì giời sẵn cho chị em tấm thân liễu yếu đào tơ. Chị em chịu đường sinh dục, vì đấy mà chị em kém đàn ông, song chị em hơn đàn ông cũng vì đấy.” Điều này được chính Nhất Linh Nguyễn Tường Tam, dưới bút danh Tân Việt, phát biểu lại một lần nữa trong bài xã thuyết Vấn đề phụ nữ đăng trên Phong Hóa (số 29, 6/1/1933): “Đàn ông có sức vóc mạnh mẽ, khối óc nở nang, có thể theo đuổi việc khó nhọc lâu dài được, vậy chức trách là phải ra phấn đấu ở ngoài, chống chọi với mọi nỗi khó khăn nó kề ngay với sự sống. Còn đàn bà thì chân yếu tay mềm, trí khôn dẫu có khi linh lợi hơn đàn ông, nhưng thường kém nết tổng quát, tâm địa không bền vững bằng đàn ông nhưng vẫn đôn hậu hơn, gia chi dĩ lại có nhan sắc để xiêu lòng người vậy cái chức trách cố nhiên của đàn bà là ở trong tình ái, tình ái nó tạo nên gia đình.”
Tuy nhiên, từ Phong Hóa (số 24, 2/12/1932), tác giả kí tên Thúy Thúy đã phát biểu rõ ràng về việc nữ giới hoàn toàn có thể “cải thiện” thân thể mình thay vì chấp nhận định mệnh về việc thân thể bé nhỏ yếu ớt kiểu Nhất Linh từng khái quát trên kia: “Thể thao làm cho thân người ta thêm nở nang, đẹp đẽ.” Như tác giả nhận ra, cũng là một sự chuyển dịch trong cái nhìn và đánh giá thẩm mĩ so với trước kia trong đánh giả vẻ đẹp nữ giới: “Mĩ thuật bây giờ không bắt buộc người con gái phải ẻo lả, tha thiết như lá liễu trước gió. Cái vẻ ốm yếu, xanh xao chỉ làm cho chị em mong manh nhưng mong manh không phải là một vẻ đẹp.” Dù vậy, việc “kiến tạo” cho thân thể khỏe khoắn hơn ở nữ giới được khuyến khích, nhưng cũng có những giới hạn riêng. “Khỏe” hơn nhưng không đồng nghĩa với một hình dung “cường tráng” như nam giới: “Thể thao không phải làm cho ta cứng ngơ cứng ngác, nhưng làm đều đặn mềm mại hơn lên, lại thêm cái hồng hào của sức khỏe.” Và việc chăm sóc sức khỏe của nữ giới không được nhìn như một thực hành vì phụ nữ mà chủ yếu vẫn được coi là một nền tảng để họ hoàn thành những bổn phận mà xã hội đương thời đang đòi hỏi; cụ thể là đảm bảo cho việc sinh ra những thế hệ tương lai khỏe khoắn (“sức khỏe chị em là nguồn gốc của bọn thiếu niên mạnh mẽ về mai sau”), mà còn ở việc một tinh thần thư thái vui vẻ nhờ tập luyện thể dục và sự lành mạnh thể chất chính là điều kiện lí tưởng cho nữ giới “gây lấy cái hạnh phúc trong gia đình”. Nói khác đi, việc khuyến khích nữ giới cởi bỏ sự trói buộc của hệ thẩm mĩ cũ để dũng cảm bước ra những khuôn hình cũ về thân thể ở đây, thực ra là một nhiệm vụ mà nhu cầu thời đại đang buộc nữ giới phải thực hiện để “cải thiện nòi giống hèn yếu” và thực hiện tốt hơn nữa cái vai trò “vui cửa vui nhà”. Nữ giới, như thế vẫn được nhìn như một công cụ ngay chính khi được khuyến khích bước ra khỏi “căn phòng tối tăm của luân lí cũ” và dũng cảm nắm lấy “cái tự do của chị em”. Việc khuyến khích những thay đổi về ngoại hình, nói khác đi, vẫn chưa đi kèm với một tư duy giải phóng nữ giới khỏi những bổn phận và vai trò vốn trói buộc người nữ. Nữ giới lúc này được khuyến khích tham gia vào những hoạt động thể chất và kiến tạo một dạng thức tồn tại thể chất trước đó họ chưa từng được khuyến khích, nhưng người nữ vẫn không được nhìn trong tư cách là “những thân thể sống”, “những thế lực khoáng đạt và rõ ràng có khả năng hành động để làm chủ cái thế giới thuộc về chúng ta, một thế giới được thiết lập nên từ ý đồ và dự phóng của chính chúng ta”.
Cũng trên tờ Phong Hóa, có thể thấy một loạt tranh trào phúng về thể thao và sự thay đổi của hình dung về thể hình nữ giới.
Không khó để nhận ra hàm ý trào phúng đối với sự thiếu quyết liệt và sự hô hào bề nổi cũng như cách thực hành chỉ mang tính hình thức của chính phụ nữ về việc cải thiện thân thể theo chuẩn mực đẹp hơn gắn với quan niệm khỏe khoắn, vui vẻ trẻ trung trong bức tranh Một ý kiến hay để sân quần phụ nữ khỏi bỏ không (hình 2) trên đây. Kì thực, điều này đã thường xuyên bị các cây bút khác trong Tự lực văn đoàn châm biếm. Chẳng hạn, trong bài thơ Sân quần phụ nữ, Tú Mỡ viết: “Nhà trường thể dục tỉnh Hà/ Có công to với đàn bà thể thao (…) Lấy tiền hì hục xây sân/ Để chị em đến đánh quần cho vui/ Tập cho ngực nở vú lồi/ Cho tay mập mạp, cho đùi nở nang/ Chị em nỡ để bẽ bàng/ Sân quần nhà tràng vắng bóng mĩ nhân/ Cực lòng các vị Thường Quân/ Sân quần dùng để phơi quần sao đang!” Có thể thấy, ý hướng trào phúng ở các văn bản trên đều nhằm mục đích phơi bày sự thật về việc mọi nỗ lực hướng tới “đổi mới” vẻ đẹp nữ giới trong xã hội đương thời đều chỉ dừng ở những phong trào sôi nổi bề ngoài và nhất thời; trong khi bản thân nữ giới - đối tượng được hướng đến và trông đợi thực hiện sự thay đổi ấy - lại chẳng mấy mặn mà, thậm chí trì trệ, không tự bước ra khỏi được những tập quán, tín điều và thực hành cũ. Sự châm biếm này, bởi thế, cho thấy Tự lực văn đoàn đòi hỏi một sự thay đổi lớn hơn, chủ động hơn từ phía bản thân nữ giới, đặc biệt là người nữ trẻ, thuộc tầng lớp trung thượng lưu ở đô thị lúc bấy giờ.
Một định nghĩa mới về vẻ đẹp của thân thể nữ, hay câu trả lời cho câu hỏi “Thân hình của phụ nữ thế nào mới là đẹp?” được Lemur Nguyễn Cát Tường phát biểu rõ ràng trong bài viết Một môn thể thao, Phong Hóa (số 91, 30/3/1934), đánh dấu một sự gia tăng mối bận tâm tới việc phải “kiến tạo” cho mình một thân thể “cân đối” ở người nữ: “Điều cốt yếu nhất, trong người bao giờ cũng phải khỏe mạnh, khỏe mạnh đây không phải là vai u thịt bắp hoặc béo trục béo tròn như cái ‘hạt mít’ […] Thân thể vừa phải, chân tay có những bắp thịt lẳn, ngực phồng, nhưng trông tổng thể vẫn dong dỏng cao, như thế là đẹp” (tr.223). Nằm phía sau sự khuyến khích hướng tới dáng vẻ “cân đối” này, có lẽ, “là một ngầm ý khoa học có nền tảng từ các nghiên cứu đã khẳng định và tuyên truyền về giá trị của việc tập luyện thường xuyên, chẳng hạn như: giảm nguy cơ bệnh tật, và một loạt lợi ích khác nữa” - một nhận thức được các trí thức Tự lực văn đoàn bấy giờ thâu nhận từ phương Tây. Tuy nhiên, cũng theo Longhusrt và cộng sự, một đòi hỏi nâng tính “cân đối” lên thành chuẩn mực tất yếu sẽ gắn với sự khước từ, bất bình hay không chấp nhận những hiện diện khác của thân thể nữ. Việc nâng một mô thức này lên thành mẫu hình luôn gắn với việc hạ thấp, mỉa mai, đôi khi miệt thị với các hiện diện khác, hay nói đúng hơn, tạo thành một áp lực mới về ngoại hình lên phụ nữ ngay trong khi hô hào giải phóng họ.
Ý thức về việc “kiến tạo” sự hấp dẫn cho thân thể mình cũng như sự khuyến khích phô bày những nét hấp dẫn ấy cũng được Nguyễn Cát Tường phát biểu trong bài viết Một môn thể thao: Cách luyện bộ ngực đăng trên Phong Hóa (số 102, 15/6/1934). Tác giả bài viết chỉ ra, “ngực nở” và việc để lộ rằng đôi bầu ngực của mình nở nang với nữ giới từng tối kị trong quá khứ. Thực chất, trong văn hóa phồn thực dân gian đã luôn có một sự tôn vinh vẻ đẹp nở nang, nhưng có thể nói, thường xuyên gắn nó với chức năng sinh sản của người phụ nữ. Lemur Cát Tường, ở đây, kêu gọi một sự quan tâm đến vẻ đẹp của bộ ngực như một cách để nữ giới tự kiến thiết cơ thể mình theo một chuẩn mực mới về nhan sắc và sức khỏe. Tiêu chuẩn này, như nhận định của tác giả, không mấy phụ nữ Việt Nam truyền thống đáp ứng được. Cát Tường, vì thế, giới thiệu những bài vận động nhẹ nhàng hơn để có được bộ ngực đẹp “như ý” mà không sơ suất làm hỏng nó vì các môn thể thao. Tiêu chuẩn hình thể cân đối cùng bộ ngực nở nang như một “đường cong” tự hào của người phụ nữ, ngay từ khi du nhập vào Việt Nam, có thể thấy, đã đi kèm với một sự kiểm soát thân thể chặt chẽ và mang tính bận tâm thường nhật (dưới dạng những bài tập hằng ngày) cùng những thực hành thiết yếu (và đi kèm với nó là việc điều chỉnh lối sống). Điều này dễ gợi liên tưởng tới những gì Foucault bàn về quyền lực sinh học khi nói đến việc văn hóa hiện đại có sự kiểm soát lớn đến thế nào với thân thể.
Tính lịch sử trong quan niệm về cái đẹp cũng được Cát Tường nêu ra khi bắt đầu bài viết Thế nào là đẹp, trên Ngày nay (số 25, 13/9/1936): “Tuyệt đỉnh của sự đẹp mỗi thế kỉ thay đổi một khác, nghĩa là không bao giờ nó có thể làm khuôn mực nhất định để đời đời lấy đó mà theo được.” Cách những quan niệm về vẻ đẹp hình thể chịu sự chi phối sâu sắc của văn hóa cũng được ông lưu ý khi phân biệt vẻ đẹp hình thể nữ kiểu phương Đông và phương Tây cổ điển: “Xưa kia người Tàu thích cái đẹp thướt tha yểu điệu, chân bé tay mềm, thì trái lại, người Ai Cập, Hy Lạp, La Mã lại chuộng cái vẻ đẹp hùng dũng của hình dáng, đều đặn nhịp nhàng của bắp thịt.” Và cũng giống như việc tư duy về căn tính/bản sắc dân tộc như là sản phẩm của các thời đại khác nhau để làm nền tảng cho chủ đích kiến tạo những “căn tính” mới, việc tư duy về vẻ đẹp hình thể cũng được dựa trên ý thức về tính kiến tạo ấy, để chủ động đưa ra quy ước mới về cái đẹp, cụ thể ở đây là tiêu chuẩn đẹp cho thân thể nữ (làm nền tảng cho sự kiến tạo thân thể kiểu mới chi phối tư duy và hành động của mỗi cá nhân): “Ngày nay, ta sống ở một thế kỉ khác, mới mẻ hơn, một thế kỉ đầy những máy móc khoa học, mĩ thuật với những sự xa hoa không cùng của đời vật chất […] Thì cố nhiên mắt ta theo với sự biến đổi chung quanh mà trông cái đẹp của người đàn bà cũng mỗi năm một khác xưa.” Và nếu như trong phân tích của Foucault, một trong những diễn ngôn quyền lực nhất trong việc chi phối đời sống con người là diễn ngôn y tế, thì sự “đẹp khỏe” (đẹp gắn liền/đồng nhất với khỏe) - mẫu hình kiểu mới này cũng được “hợp thức hóa” qua việc Lemur dẫn lại quan điểm của một vị bác sĩ người Pháp (bác sĩ Boudoir) cùng những số đo và hình vẽ tiêu chuẩn về một mẫu hình thân thể mà mọi nữ giới nên hướng tới và kiến tạo cho mình: “Cứ theo bản in kèm dưới đây của bác sĩ Boudoir thì ta nhận ra ngay rằng một người đàn bà ngày nay phải là một người rất khỏe mạnh, có bộ ngực chắc chắn, bắp thịt đều đặn. Các bạn xem đó cẩn thận đi, rồi tự đo thân mình so với bản thống kê xem chỗ nào mình vừa mình đẹp, chỗ nào mình xấu vì mập quá mà ra công huấn luyện lấy để trở nên một người hoàn toàn đẹp.” Việc mượn quyền lực của diễn ngôn y học, cùng với việc đưa ra một bảng chỉ số chuẩn xác khiến những lập luận và chỉ dẫn của Cát Tường trong bài viết này có một “quyền lực sinh học” mang tính áp chế và khuôn thức đặc biệt rõ nét. Không những thế, cách lựa chọn duy nhất một kiểu tỉ lệ và mẫu hình làm chuẩn đồng thời loại trừ và hạ thấp những dạng thức thân thể khác, thiết lập một bảng phân loại đẹp/xấu có tính trấn áp dễ dàng bị chính nữ giới “nội cảm hóa” khi đánh giá cơ thể của chính mình và cũng khắt khe, áp đặt hơn khi nhìn thân thể của những người nữ khác.
Điều này được chứng minh qua bài Thân hình mềm mại do tác giả kí tên “Cô Duyên” chọn dịch và giới thiệu trên Ngày nay (số 34, 15/11/1936). Thân thể, ở đây được nhìn như những “pho tượng nhân”, theo ý nghĩa là sản phẩm của sự khuôn đúc, nhào nặn, rèn luyện và tạo dựng của chủ thể. Phương thức được khuyến nghị để tự kiến thiết cho mình một thân hình đạt chuẩn đẹp mới, ở đây, cũng là thể thao: “Thể thao giúp cho ta giữ được những vẻ đẹp đã có, đôi chân chắc chắn, đầy đặn mà không mập, cái lưng ong nhỏ nhắn, bộ ngực nở nang vừa phải, và dáng đi đứng uyển chuyển nhịp nhàng. Thể thao lại chữa cho ta những tật xấu trong người, lối đi lệch lạc, cái bụng xệ quá, bộ ngực lép quá, hay cái vẻ yếu ớt cứng cỏi nó khiến cho dáng điệu ta vụng về.” Khác với những khuyến khích thể thao chung chung giai đoạn đầu, những môn thể thao mạnh mẽ hơn được loại trừ như những lựa chọn không phù hợp cho nữ giới, bởi cho dù khuyến khích một thân thể nở nang, nhưng thân thể nữ kiểu mới cũng không được đi quá giới hạn mà trở thành cường tráng như đàn ông; thay vào đó, vẫn luôn được nhắc nhở về một mức độ “vừa phải”. Thân thể, nói khác đi, không còn được nhìn như một định mệnh sinh học mà như một sản phẩm kiến tạo; nhưng chính trong sự kiến tạo và lựa chọn kiến tạo ấy đã tiềm ẩn sẵn sự phân biệt: trong khi cả nam giới và nữ giới đều được khuyến khích rèn luyện cho “thân thể được cường tráng, linh hồn được mạnh mẽ”, thì nữ giới vẫn liên tục được nhắc nhở về sự “nhỏ hơn”, chừng mực hơn, vừa phải hơn trong quá trình kiến tạo. Việc một khuôn hình thẩm mĩ mới về hình thể liệu có thực sự mang tính giải phóng cho những chủ thể nữ hay không, bởi vậy, luôn cần phải được chất vấn.
Cuối cùng, tiêu chuẩn “đẹp” mới về ngoại hình, không những thế, thể hiện tính thiết chế của nó qua các bài viết như Đàn bà ngày nay của Cô Duyên, Ngày nay (số 21, 16/8/1936). Cái “đẹp” lộ hết vẻ áp chế của nó khi đưa ra một bộ tiêu chuẩn và biến nó thành áp lực đối với từng cá nhân: “ở thời bây giờ, người đàn bà không thể xấu được! Tất cả chúng ta ai cũng đẹp hết, hay là ai cũng có thể trở nên đẹp được hết […] Tôi có thể nói rằng nếu có xấu là vì cô muốn xấu, cô không biết cách làm cho vẻ đẹp của cô nổi lên. Có thế thôi. Người đàn bà ngày nay bao giờ cũng phải có trăm, nghìn phương kế để làm tôn nhan sắc của mình. Vậy thì người đàn bà ngày nay không được phép làm cho phận mình kém vì vẻ người của mình kém.” Những cách diễn đạt như “không thể”, “không được phép”, “phải”, khiến vẻ đẹp thực sự trở thành một mệnh lệnh. Nó tước đi sự thoải mái mà người phụ nữ có thể đã (hay đang) có với cơ thể mình sở hữu, buộc họ tự đặt cơ thể mình lên bàn cân để đối sánh và cảm thấy có lỗi nếu không thể thay đổi. Một hình mẫu được đưa ra cũng đồng nghĩa với những miệt thị về “lệch chuẩn” được thiếp lập, khiến hình mẫu ấy vận hành trên nguyên tắc quyền lực. Bản thân nữ giới, đương nhiên, là nhân tố quyết định sự kiến tạo thân thể mình, nhưng chủ thể nữ ấy, rõ ràng, vẫn luôn chịu sự chi phối của những tiêu chuẩn bên ngoài họ, được ấn định cho họ, hay nói khác đi, vẫn luôn bị quy định bởi những quyền lực khiến họ cảm thất bất ổn với chính tồn tại của mình và tự nguyện thay đổi theo những khuôn thước ấy. Không những thế, cũng trong bài báo này, một “nhan sắc hoàn toàn” được tuyên bố là một nhan sắc hội tụ cả ba yếu tố: “đẹp, trẻ, và khỏe mạnh”. Khẳng định thống nhất với không chỉ tiêu chí “đẹp” đi đôi với “khỏe” mà cả sự khu biệt mối quan tâm vào đối tượng nam nữ thanh niên của Tự lực văn đoàn. Điều này có nguyên do của nó bởi Tự lực văn đoàn nhìn ra rằng, giới trẻ chính là nhân tố quan yếu và hứa hẹn nhất để có thể đem đến những sự chuyển mình thực sự cho xã hội, chống lại và tấn công những “thành trì” phong kiến cũ. Nhưng không thể phủ nhận, ngay chỉ trong quan niệm về cái đẹp, nó đã loại trừ và phủ nhận những đối tượng khác mà nếu nhìn từ những góc phê bình khác (chẳng hạn như tuổi tác, giai tầng), đã ẩn chứa đầy tính phân biệt.
Xuất phát từ việc tiếp cận các quan niệm về vẻ đẹp hình thể chuẩn mực như một vấn đề mang tính lịch sử thời đại, nghiên cứu này đã phân tích những mẫu hình về vẻ đẹp thân thể nữ trên các ấn phẩm báo chí của Tự lực văn đoàn. Sự giới thiệu và củng cố mô thức mới đề cao thân thể và vẻ đẹp khỏe khoắn đó qua các mạng lưới diễn ngôn báo chí của Tự lực văn đoàn cũng được phân tích trong dự phóng rộng hơn của bút nhóm này nhằm hướng đến cải cách xã hội và xây dựng, kiến tạo một hiện diện mới của người Việt, dân tộc Việt cả về mặt vật chất cũng như những khía cạnh tinh thần… Các phân tích trong nghiên cứu này nhằm đánh giá cao tinh thần cải cách của Tự lực văn đoàn, đồng thời gợi dẫn một vài suy ngẫm về các dự án kiến tạo của trí thức Việt Nam thời thuộc địa.
