Trong hai thập niên qua, số người Mỹ đọc sách vì niềm vui đã giảm hơn 40%. Một nghiên cứu quy mô lớn của Đại học Florida (Mỹ) phối hợp với University College London (Anh) vừa công bố trên tạp chí iScience cho thấy: nếu năm 2003 có 28% người Mỹ đọc mỗi ngày để giải trí, thì đến năm 2023 con số này chỉ còn 16%.

Phân tích dữ liệu từ 236.000 người tham gia American Time Use Survey (Khảo sát sử dụng thời gian của Chính phủ Mỹ), các nhà nghiên cứu khẳng định đây không phải là một dao động ngẫu nhiên, mà là “một sự suy giảm đều đặn, khoảng 3% mỗi năm” – theo lời Jill Sonke, Đại học Florida.

Một hiệu sách ở Washington DC. Ảnh: Greg Kahn.

Đáng chú ý, nghiên cứu định nghĩa “đọc để giải trí” ở nghĩa rộng nhất: bao gồm sách in, báo, tạp chí, ebook, sách nói, thậm chí đọc tin tức online (không tính lướt mạng xã hội). Dù các nền tảng kỹ thuật số mở ra nhiều hình thức tiếp cận, tỷ lệ người thực sự dành thời gian đọc lại liên tục đi xuống.

Sự suy giảm không phân bố đồng đều. Nhóm người da màu, thu nhập thấp và sống ở nông thôn sụt giảm mạnh hơn. Trong khi đó, phụ nữ và người có trình độ học vấn cao vẫn duy trì tỷ lệ đọc cao hơn mức trung bình – nhưng ngay cả các nhóm này cũng ghi nhận sự giảm sút.

Đáng lo ngại hơn, chỉ 2% số người tham gia khảo sát cho biết họ đọc sách cùng trẻ em, dù 21% có con dưới 9 tuổi. Các nhà nghiên cứu cảnh báo: nếu trẻ em không được tiếp xúc thường xuyên với việc đọc, kỹ năng và niềm yêu thích đọc sẽ suy giảm trong tương lai, kéo theo hệ quả thế hệ sau thậm chí còn ít đọc hơn.

Một phần nguyên nhân, theo Sonke, là do “văn hóa số” cạnh tranh trực tiếp với sách. Không chỉ vậy, các yếu tố cơ cấu như bất bình đẳng kinh tế, thiếu thư viện, thời gian rảnh ngày càng ít… cũng góp phần tạo nên xu hướng này.

Giáo sư Gloria Mark (Đại học California, Irvine) chỉ ra rằng: năm 2004, thời gian tập trung trung bình trên màn hình là 2,5 phút; đến 2016 chỉ còn 47 giây. Nhiều sinh viên đại học không thể đọc hết một cuốn sách, buộc giảng viên phải chia nhỏ tài liệu. Thói quen “tiêu thụ nội dung tốc độ cao” – xem video hoặc nghe podcast ở tốc độ gấp đôi, gấp ba – đang dần thay thế trải nghiệm đọc sâu.

Các tác giả của nghiên cứu khẳng định: đọc không chỉ là giải trí, mà còn hỗ trợ sức khỏe tinh thần, giảm lo âu, tăng khả năng đồng cảm, sáng tạo và học tập suốt đời. Sự suy giảm này vì thế không chỉ là chuyện văn hóa, mà còn là vấn đề xã hội và sức khỏe cộng đồng.

Nick Oram, chuyên gia của National Literacy Trust (Anh), nhận xét: tình trạng ở Mỹ tương đồng với kết quả khảo sát ở Anh. Năm 2025, chỉ một phần ba trẻ em và thanh thiếu niên Anh thích đọc sách trong thời gian rảnh, so với một nửa cách đây 20 năm.

Các nhà nghiên cứu khuyến nghị: để đảo ngược xu thế, cần chú trọng dạy trẻ đọc tốt từ sớm, gia tăng khả năng tiếp cận sách thông qua thư viện, và thu hẹp khoảng cách kinh tế – xã hội trong văn hóa đọc. Như Sonke nhấn mạnh: “Đọc là một ‘trái ngọt dễ hái’ của sức khỏe và tri thức, nhưng chúng ta chưa đầu tư cho nó đúng mức.”