 |
| Nhà văn Uông Thái Biểu |
Hệ giá trị đó vận hành theo một dòng chảy riêng và đối diện với một số vấn đề phát sinh đang được giải quyết. Tiếp cận một hiện thực mới đang diễn ra, chúng ta cần một sự hiểu biết, tôn trọng khi lý giải về sự biến đổi của một không gian văn hóa đặc biệt theo biến động xã hội và tiến trình thời gian.
Trong những chuyến điền dã, chúng tôi đã đến nhiều buôn làng, gặp gỡ nhiều con người cụ thể và ghi nhận thực tế về những đổi thay. Tại một xã anh hùng thời kỳ đổi mới tại Lâm Đồng, một trong những địa chỉ giàu có nhất vùng Tây Nguyên, chuyên canh cà phê và chè có tới 64% đồng bào dân tộc thiểu số, người dân không thiếu thứ gì của xã hội hiện đại, nhưng lại thiếu một không gian văn hóa cần phải có như xưa từng có. Ở Bảo Lâm 5 (Lâm Đồng), nơi có cộng đồng cư dân Mạ đông đúc cũng vậy. Xã vùng sâu này trước đây vốn là một hình mẫu về bảo tồn văn hóa truyền thống nhưng chỉ sau mấy năm quay lại, những ngôi nhà dài đẹp như sử thi đã biến mất; tìm người hát dân ca Tầmpớt, Yalyău cũng chỉ nhận được những cái lắc đầu. Mấy cụ ông, cụ bà trong những lần điền dã trước từng thổi khèn bầu, nói văn vần luật tục cho chúng tôi nghe nay đã về rừng Yàng và mang theo biết bao tri thức tộc người. Xã Cát Tiên 3 (Lâm Đồng) của người Mạ ở tận tít trên đỉnh núi Bờ Xa Lu Xiêng nơi đầu nguồn Đồng Nai ngày xưa đậm đặc hồn cốt núi rừng, nay thì những người trẻ cũng quên dần tên các vị Yàng trong tín ngưỡng đa thần…
Già làng Ywan R’tung, sống tại buôn Sa Luk của người Mơ Nông Gar bên dòng K’rông Ano (Đắk Lắk) nói: “Buôn làng giờ khá giả, nhưng mà buồn lắm! Ít khi được ngồi cùng nhau uống rượu cần hát kể Ot Ndrong (sử thi), cùng đánh cái chiêng, thổi cái khèn bầu. Rừng mất dần, nhà dài không còn, bếp lửa cũng không còn. Con cháu giờ lo làm ăn, ít nhớ chuyện xưa của ông bà.”
Ở Đắk Lắk, Gia Lai hay Lâm Đồng, ở vùng người Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, Chu Ru, Cơ Ho, S’Tiêng hay Mạ… thì hình ảnh nhạt nhòa văn hóa cổ đều hiện ra rõ nét. Sự mất dần căn cốt núi rừng thể hiện từ văn hóa vật thể đến phi vật thể. Nhiều vùng bây giờ thật khó phân biệt đó là không gian sống của các dân tộc gốc Tây Nguyên hay của người mới di cư đến. Chúng tôi đã từng dừng chân ở những buôn Mơ Nông bên rừng già, sông lớn đẹp như mơ bởi lối kiến trúc đại ngàn độc đáo nay chỉ còn là những dãy nhà bê tông nối liền nhau “đồng phục”. Chúng tôi từng lạc vào những khu “rừng ma” Ba Na nơi đầu nguồn sông Ba đầy huyền bí với nhà mồ, tượng gỗ, thì nay đã dần bị xi măng hóa và những sự phá cách. Những ngôi nhà dài Ê Đê soi mình bên bến nước thiêng các dòng sông K’rông Ana, K’rông Ano cũng đã vắng bóng. Nghi lễ cúng bến nước chỉ còn được phục dựng và “diễn” thưa thớt trong các lễ hội không phải do người dân tự thân tổ chức.
Cồng chiêng mất dần không gian diễn xướng tự nhiên trong các nghi lễ, lễ hội cổ truyền và nghi lễ vòng đời mà chủ yếu phô diễn “sân khấu hóa”. Các hình thức nghệ thuật diễn xướng dân gian đang có nhiều biến đổi. Những đêm kể sử thi, những nhạc cụ dân tộc và các hình thức dân ca, dân vũ dù được cố gắng duy trì qua phong trào văn nghệ hay hoạt động du lịch nhưng lại thiếu linh hồn. Những yếu tố tích cực của hệ thống luật tục không được phát huy. Nghề thủ công truyền thống như rèn, đan lát, dệt thổ cẩm, ủ rượu cần cũng tồn tại lay lắt trước khi biến mất. Số lượng các nghệ nhân, nhân sĩ am hiểu văn hóa truyền thống trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ngày một giảm sút…
*
Vì sao mà nhiều giá trị văn hóa cổ truyền Tây Nguyên đang bị mai một, biến dạng, có nguy cơ thất truyền? Theo tôi, lý do quan trọng nhất là bởi tại các cộng đồng đang mất dần các điều kiện và không gian thực hành văn hóa.
Thực tế cho thấy là làng (thiết chế xã hội cổ truyền) và rừng (không gian sinh tồn) đang bị phá vỡ. Cơ cấu dân cư đảo lộn. Tập quán sống dựa vào tự nhiên ít dần cùng với sự thay đổi phương thức canh tác. Đó là những nguy cơ dẫn đến sự thay đổi khó cưỡng về văn hóa truyền thống. Khi nói đến văn hóa truyền thống Tây Nguyên, người ta thường nhắc đến nhà rông, nhà dài, các nghi lễ, lễ hội, cồng chiêng, các loại nhạc cụ, các làn điệu dân ca, dân vũ… Đó là những thiết chế, thực hành văn hóa gắn chặt máu thịt với không gian rừng và thiết chế làng. Theo nhiều nhà nghiên cứu, mất rừng thì con người và cộng đồng người mất đi cái nền rộng lớn, bền chặt, thẳm sâu nhất của mình. Mất rừng và làng, mất những cơ hội thực hành văn hóa thì hệ thống giá trị đó không còn biết bấu víu vào đâu. Sợi dây thắt chặt một cộng đồng văn hóa hình như đang lơi lỏng, đang tuột dần theo nhịp sống hiện đại. Như trên đã nói, văn hóa Tây Nguyên là văn hóa rừng. Toàn bộ đời sống văn hóa đó, từ hệ giá trị đến những tín hiệu nhỏ đều là biểu hiện mối quan hệ khăng khít, máu thịt của con người, của cộng đồng với rừng. Khi rừng mất dần thì tất yếu văn hóa rừng cũng sẽ mai một.
Thực hành văn hóa dân gian gắn liền với tín ngưỡng dân gian. Ngày nay, hình ảnh các vị thần trong tín ngưỡng cổ truyền không còn giữ vị trí độc tôn với cư dân thiểu số. Đó là chưa nói đến những biến tướng mang yếu tố tiêu cực của các “nghi lễ vòng đời” ngày nay đang phổ biến như nạn thách cưới cao, mở tiệc thôi nôi, sinh nhật ăn uống nhiều ngày rồi thu tiền mừng…
Bên cạnh biến đổi không gian sinh tồn, ảnh hưởng của các tín ngưỡng du nhập thì việc thay đổi phương thức mưu sinh là những lý do quan trọng dẫn đến sự phá vỡ một không gian văn hóa vốn hình thành trong môi trường thiết chế xã hội bộ tộc và kéo dài sang xã hội hiện đại, trong đó, những dịch chuyển kinh tế - xã hội có tác động sâu sắc đến việc bảo tồn và phát huy nhiều loại hình văn hóa dân gian. Chẳng hạn như ngày nay cây lúa ở vùng Tây Nguyên chỉ còn thưa thớt, cây công nghiệp lên ngôi cùng với sự mất dần các chuỗi nghi lễ liên quan đến tục thờ thần Lúa và vòng đời cây lúa. Đó cũng là lý do làm cho cơ hội thực hành văn hóa suy giảm. Sự thay đổi cơ cấu cây trồng cũng khiến cho môi trường diễn xướng, truyền dạy các tri thức cổ truyền dẫn đến tiêu vong…
*
Trò chuyện với những người con các tộc người Tây Nguyên, chúng tôi cảm nhận, trong họ mãi lưu tồn tình yêu tha thiết với làng buôn của mình; trong lòng họ, cảm thức níu kéo di sản văn hóa ngàn đời của ông cha và tiếc nuối những gì đang dần rời bỏ là có thật. Mỗi câu chuyện đều đau đáu với sự hao mòn và băn khoăn trong việc kiếm tìm con đường bảo tồn.
Từ góc nhìn lạc quan, chúng tôi thiết nghĩ, dù Tây Nguyên hôm nay đã mang một diện mạo hoàn toàn mới dưới ảnh hưởng của những biến đổi làm cho nhiều yếu tố văn hóa truyền thống mai một, tuy nhiên, nền tảng văn hóa từng đắp bồi qua hàng ngàn năm vẫn có sức chi phối mạnh mẽ trong đời sống đương đại, vấn đề là biết cách khơi đúng mạch, phát huy đúng hướng. Sự nghiệp bảo tồn, phát triển cần được kiến tạo trên nền tảng truyền thống; giữ lại những bản sắc đặc thù của văn hóa Tây Nguyên; giữ được tính huyền ảo, kỳ vĩ và sự hấp dẫn của vùng đất này. Tuy nhiên, việc bảo tồn các yếu tố văn hóa nào cần phải được lựa chọn, cân nhắc kỹ càng. Các giá trị được lựa chọn phải biểu hiện cốt cách, linh hồn dân tộc, tinh thần tự tôn tộc người và mang lại hữu ích trong xã hội hiện đại. Đó cũng là những sợi dây thắt chặt mối quan hệ cộng đồng, giúp cho việc ứng xử của con người với con người, của con người với môi trường tự nhiên thật thân thiện, hài hòa…
