Cũng vui khi được cùng nhớ lại “những ngày xưa thân ái” ở những phố Hàng quanh khu vực Hồ Gươm… Thế nhưng, cá nhân tôi và những người bạn tuổi thơ của tôi chả bao giờ vỗ ngực mình là “người Hà Nội gốc”. Tôi vẫn luôn nhớ quê nội tôi là ở huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên, nay gọi là xã Tống Trân. Quê ngoại là Phú Xuyên, thuộc Hà Tây cũ… Tôi lớn lên đi bộ đội sớm, từng ở nhiều đơn vị và trong số những chiến hữu gần gũi với tôi có đủ các miền quê, thân thiết theo kiểu “người dưng có ngãi thì đãi người dưng”. Nhiều người trong số họ bây giờ đang định cư ở Hà Nội, thành công trong sự nghiệp, thậm chí còn được bầu chọn làm công dân tiêu biểu của thủ đô… Con cái họ cũng phần đông sinh ra và lớn lên ở Hà Nội.
|
Không chỉ bây giờ mà từ lâu tôi đã nghĩ, sở dĩ Hà Nội được như chúng ta đang nghĩ là nhờ tập hợp được những tinh túy trong những cái hay, cái đẹp tới từ khắp các nơi trong cả nước. Tôi nhớ, có lần trò chuyện với nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc (1927-2012), tôi đã đặt ra vấn đề: Sự mỹ lệ của cảnh quan thiên nhiên tạo ra sự thanh lịch của con người, hay sự thanh lịch của con người tạo ra sự mỹ lệ của một đất kinh kỳ Tràng An? Và bác Nguyễn Vinh Phúc đã đồng ý với tôi rằng, quả thực, cõi đất và con người là có dính dáng đến nhau: “Cõi đất tồn tại sở dĩ có tiếng tăm là vì nó gắn với con người. Vậy thì từ Hà Nội đẹp xinh này, từ Hà Nội mỹ lệ này nó hình thành khái niệm con người Hà Nội đẹp thanh lịch hay ngược lại? Tôi nghĩ rằng, thực ra đó là đôi bạn song hành. Các địa phương khác cũng đẹp đẽ đấy chứ, các địa phương khác cũng đều có những người thanh lịch cả chứ. Dân Kinh Bắc, dân xứ Đoài, dân Nghệ Tĩnh, dân Thanh Hóa, dân Huế… ở đâu cũng có những người thanh lịch chứ, ở đâu con người họ cũng phải thanh lịch chứ, đất đai của họ cũng mỹ lệ chứ, họ cũng có núi Tản sông Đà... Có Cầu Vồng Yên Thế, Nội Duệ Cầu Lim… Đủ hết cả! Nhưng thường thường nói đến Hà Nội là phải nói đến chất thanh lịch đầu tiên, bởi mọi người về Hà Nội bị hấp dẫn đầu tiên không chỉ bởi vẻ mỹ lệ của cảnh quan mà là vẻ thanh lịch của con người đất kinh kỳ.” Mà cái vẻ thanh lịch đó có được là nhờ ở đâu? Bác Nguyễn Vinh Phúc đã lý giải: “Vì đây là kinh đô cho nên hấp dẫn tài hoa bốn phương về, tài có cao, nghề có tinh mới trụ được ở đất này. Bách nghệ đều ở lại đây được nếu giỏi, nếu tinh: nghề làm bồ, nghề làm chiếu, nghề làm vàng bạc, nghề văn, nghề dạy học… nghề nào cũng thế. Anh về Hà Nội, anh trụ được, anh mới nổi tiếng. Thiếu gì nhà văn, nhưng chỉ những ông nào về Hà Nội và trụ được Hà Nội, nổi danh ở Hà Nội thì ông sẽ có cơ hội trở thành bất tử trên văn đàn Việt Nam. Ông Nguyễn Du dân Hà Tĩnh chứ, ông Nguyễn Gia Thiều dân Bắc Ninh chứ, bà Hồ Xuân Hương có thể đúng là dân Nghệ An chăng, còn ông Nguyễn Tường Tam là người Quảng Nam nhưng mà sinh ra là ở Hải Dương chứ, ông Trần Khánh Dư cũng vậy... Từ khắp nơi nhưng về Thăng Long - Hà Nội mới trở thành lừng lẫy...
|
Hôm ấy, tôi cũng đã trình bày với nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc suy nghĩ của mình: “Nói thật, cho tới bây giờ tôi vẫn cứ hoài nghi về khái niệm gọi là chất người Hà Nội. Bởi vì sao? Bởi vì cái gọi là chất người Hà Nội thực ra không phải là một khái niệm bị đóng khung trong một khuôn mẫu nào đó ở chính Hà Nội mà nó là sự hội tụ, hội chuẩn tinh hoa từ bốn phương và thanh lọc tất cả những cái gì tinh túy nhất của đất nước Việt Nam này. Theo ông, cách hiểu như thế có đúng không? Và nếu đúng, thì không ai có thể tự xưng mình là người Hà Nội gốc và vỗ ngực được! Nếu anh không biết mở lòng ra tiếp cận tất cả những tinh hoa của Hà Nội, của Việt Nam và của cả bốn phương nữa thì anh không bao giờ có thể tự coi anh là người Hà Nội chân chính. Liệu cách nghĩ của tôi có đúng không, thưa ông?” Và bác Nguyễn Vinh Phúc đã trả lời: “Tôi nhất trí với anh. Thực ra nói về người Hà Nội gốc, thì Thăng Long cũ thực ra chỉ tập trung quanh quận Hoàn Kiếm thôi, một phần Ba Đình, mở rộng ra quận Đống Đa với quận Hai Bà Trưng một chút. Đó là tất cả đô thành Thăng Long - Hà Nội cho đến tận đầu thế kỷ XX. Cho nên số người chẳng là bao. Tuy nhiên, trước đó bao nhiêu thế kỷ và bao nhiêu thế hệ đã hội tụ về Thăng Long, họ đem cái tài hoa của họ về Thăng Long. Và nhất là họ biết tự điều chỉnh mình, biết nâng mình lên tầm cao hơn so với khi ở địa phương. Cũng thịt ấy, cũng rau cỏ ấy, nhưng về Thăng Long, về Hà Nội, người ta cố gắng chế biến làm sao cho nó ngon lành hơn, cho nó có tính chất cuốn hút hơn, hấp dẫn hơn. Đó chính là cái tinh hoa của đất kinh kỳ…”
Thật vậy, trong sự va đập hòa quyện của các tinh hoa thì chất tinh hoa càng trở nên tinh hoa hơn, tinh tế hơn… Bác Nguyễn Vinh Phúc nhận xét: “Tôi lấy ví dụ, như món chả cá nhé. Chả cá thì nơi nào chẳng có thể làm được, nhưng riêng ở phố Chả Cá, bà Trưởng Mềm đã nghĩ ra được cách làm chả cá ngon đến thế. Bà vợ ông Trưởng Mềm họ Đoàn ấy đẻ ra ông Đoàn Văn Hy, bà Đoàn Thị Thái. Họ đem những khéo léo về đây, họ cố gắng, họ điều chỉnh, họ tìm mọi cách để mà nâng cao chất tinh hoa, chất kinh kỳ lên, bởi vậy nên nó thành ra cuốn hút, nó hấp dẫn mọi người, ăn miếng chả cá ở Hà Nội nó khác miếng chả cá ở các nơi. Ăn bánh cốm ở Hà Nội cũng khác với bánh cốm ở các nơi. Cốm nhiều nơi có chứ không chỉ riêng làng Vòng mới có đâu, nhưng ở Hà Nội cách điều chế, cách tinh chế nó được nghiên cứu, chăm sóc và nó được lựa chọn cái phương thức làm bánh nào đó để nó trở thành của ngon vật lạ. Phở bây giờ cũng thế, phở tỉnh nào chẳng có, nhưng tôi thấy ở Hà Nội, phở có hương vị của nó, chứ nhiều nơi cứ dẫn gia truyền này, gia truyền nọ, tôi không tin. Nơi nào phở cũng đều có cả, nhưng chỉ có ở Hà Nội mới là nơi đúc kết mọi tinh hoa. Vậy cho nên những người về Hà Nội đều phải buộc lòng nâng cao tay nghề để mà làm cho những sản phẩm nó trở thành cuốn hút... Và tất cả những cái đó nó gọi là những tinh hoa đất kinh kỳ…”
|
Theo nhận thức của tôi, nhìn vào tính chất người Hà Nội thì nó vừa là sự nỗ lực chủ quan của những cư dân sống ở trên đất kinh kỳ, nhưng mặt khác nó phải tính đến một yếu tố cực kỳ quan trọng và khách quan, đó là do Hà Nội vẫn là nơi hội tụ tài hoa cả nước, tài hoa của bốn phương, mà nếu chúng ta không hiểu điều đó thì sẽ có một số người Hà Nội trở nên hợm hĩnh và không tự biết mình. Và điều này có thể làm xúc phạm đến cả những tinh hoa của những vùng đất khác.
Và một trong những nét phong cách mà cá nhân tôi cho là căn bản nhất của người Hà Nội gốc, phải là: không bao giờ được hợm hĩnh, không bao giờ được coi mình như rốn vũ trụ. Và nếu anh nghĩ anh là rốn vũ trụ thì anh không phải là người Hà Nội chân chính. Bác Nguyễn Vinh Phúc cũng nhận xét: “Người Hà Nội thực ra rất là mềm mại, rất là uyển chuyển và thực ra là người biết tiếp thu và khiêm nhường, cho nên có khái niệm người hàng phố với nhau; ở nhà quê là người hàng xóm, lên đến Hà Nội thì là người hàng phố, sớm hôm có nhau, tạo thành một cái hình thái kiến trúc là hình thái nhà phố cổ, ngôi nhà mái liền mái, tường liền tường, thấp thôi, bé bỏng nhưng mà nó xinh xắn, nó nói lên được sức cuốn hút của một cộng đồng...”
Tìm đọc trong sách cũ thì có thể thấy rằng, nếu đích thực là người Hà Nội, người ở đất kinh kỳ, đất Thăng Long, người Tràng An phải rất biết liên tài, phải rất trọng người có tài, có đức, dù họ từ đâu đến, thành phần xuất thân ra sao, nói giọng thổ âm gì. Ví dụ như là những ông quan rất quyền cao, chức trọng ở Hà Nội xưa bao giờ cũng thích gả người con gái yêu nhất của mình không phải cho người con của ông quan khác, mà cho một người tài trai nào đấy dù ở bất cứ địa phương nào đến đây. Đấy là tấm lòng liên tài, trọng tài, một nét tính cách rất căn bản của người Hà Nội. Bác Nguyễn Vinh Phúc cũng đã cho rằng, người Hà Nội thực sự có tính liên tài, tức là biết trân trọng những tài năng dù là người ở phương trời nào. Anh ở Lạng Sơn, Cao Bằng về chẳng hạn, anh là người Tày hay người dân tộc thiểu số gì cũng đều được trân trọng nếu có tài... Những công chúa của chúa Trịnh, vua Lê vẫn gả cho những ông đồ đỗ trạng, những hàn sĩ thành đạt... Nếu ta chứng minh được mình là người giỏi sẽ được vào cửa quan làm con rể! Tới thời Pháp thuộc cũng thế. Các ông vốn chỉ là con nhà trung lưu ở các địa phương nhưng về Hà Nội học giỏi lên thì trở thành chàng rể của Hà Nội. Đất Thăng Long trong quá khứ đã không ngừng mạnh lên bởi những chàng rể tinh hoa từ các địa phương lên. Bác Nguyễn Vinh Phúc nêu ví dụ: “Cụ Nguyễn Mạnh Tường chẳng hạn, lưỡng khoa tiến sĩ. Cụ là người Cổ Nhuế, ngày xưa thuộc Hà Đông, sau này cụ làm con rể cụ kỹ sư Nguyễn Lễ ở Hà Nội này.
Hay cụ Nguyễn Văn Huyên, cụ là người Lai Xá, Hoài Đức, thuộc Hà Đông, bây giờ mới về Hà Nội thôi, nhưng sau trở thành con rể của Hà Nội, trở thành tài trai của Hà Nội. Cụ Hoàng Xuân Hãn cũng thế, cụ quê tận Hà Tĩnh, nhưng cái tài trai ấy được Hà Nội thu nhận và trở thành chàng rể của Hà Nội...”
Danh sách này có thể nói rất dài ở thời bấy: nhiều tài trai các địa phương về là con rể của Hà Nội và trở thành người Hà Nội…
Nét chung của đa phần người Hà Nội là ở chỗ, ngay cả nếu anh là người Hà Nội, đã có ba, bốn đời sống ở Hà Nội thì vẫn có gốc gác là những miền quê khác nhau, xứ Đông, xứ Đoài tụ họp về đây nên anh không có lý gì mà kỳ thị với những người ở các miền khác... Bởi vậy, người Hà Nội đích thực không bao giờ kỳ thị người ở các địa phương khác, vì chúng ta đều bắt đầu từ vùng khác về đây. Bác Nguyễn Vinh Phúc lý giải: “Mỗi một vùng có một nền văn hóa riêng của người ta. Và về với Hà Nội, thực ra vẫn đầy đủ điều kiện để mọi vùng quê giữ được bản sắc của mình. Văn hóa Hà Nội thực ra cũng đa dạng lắm chứ.
Người ta nói kinh kỳ Hà Nội chẳng qua dừng trong 4 quận cũ của Hà Nội cổ, Hà Nội cũ đó thôi, nên cứ nói về tiếng nói, anh lên Chợ Bưởi anh nghe khác, hay người làng Sét thường là mất dấu huyền như tiếng Sơn Tây... Tất nhiên họ cũng đã nhuyễn vào, họ hòa nhập, hội nhập vào phát âm Hà Nội của chúng ta rất là uyển chuyển, mềm mại ngọt ngào, tinh tế này nhưng đôi khi họ vẫn giữ hơi hướng thổ âm cũ, vì về làng sống thì vẫn phải hòa với thổ âm của làng. Thổ âm không có gì đáng chê trách cả, mà đôi khi rất đáng tự hào cơ...”
Trong quá trình đô thị hóa thì hiển nhiên sẽ tạo ra sự lộn xộn nhất định. Bởi do sự phát triển quá nhanh, quá mạnh, đôi khi tâm thế của con người, tính cách con người không kịp thay đổi theo sự biến tấu của kỹ nghệ, của công nghệ, của thời đại. Cho nên một số người cho rằng Hà Nội hôm nay không phải Hà Nội gốc nữa, mà Hà Nội gốc nó ẩn vào ngõ nhỏ… Tuy nhiên, chúng ta không bao giờ nên hoài nghi về sự trường tồn của chất tinh hoa Hà Nội… Phải tin vào linh khí của mảnh đất này, linh khí của con người các thế hệ sống ở trên mảnh đất này. Không bao giờ được hoài nghi là Hà Nội có thể biến thành vùng đất khác vì ở đây cả đất, cả người sẽ biến mọi thứ về đây thành đúng chất Hà Nội. Ai về đây cũng đều phải nhập gia tùy tục... Mọi thứ về Hà Nội đều sẽ được nâng cao lên, dứt khoát sẽ được nâng cao lên, tinh hoa sẽ được phát triển lên, gọi là kinh kỳ hóa, tức là thanh lịch hóa. Mà xét tới vùng thanh lịch là lối sống có văn hóa, ứng xử, đối xử với nhau, nói năng, ăn mặc, đi lại, hưởng thụ nghệ thuật, giao tiếp… Chính những điều đó làm nên cái thanh lịch.
Và thực ra chất thanh lịch của người Hà Nội, đó là một hình mẫu quan hệ, hình mẫu phong cách mà tất cả những người ở đất nước Việt Nam này đều muốn góp tay vào xây dựng, chứ nó không phải cái gì đặc quyền riêng của người Hà Nội. Nó tụ họp được rất nhiều tinh hoa của các miền đất khác nhau.
Ngày xưa, khi đi bán rau húng Láng cũng phải “mượn người lịch sự gánh lên kinh kỳ” cơ mà. Kinh kỳ nó tạo ra cho người ta ý thức là phải lịch sự khi lên đấy.
Và bất chấp một số thứ hơi rối rắm thời hiện đại thì Hà Nội vẫn quay lại nếp sống của nó: một nếp sống đầy nghị lực và trọng sự tinh tế... Thực tế cho thấy, trong những thời điểm nhất định, Hà Nội có thể bị lôi cuốn theo những cái phù du nào đấy ngoại nhập, nhưng cuối cùng lắng đọng lại qua cái “phin văn hóa” và tâm thế ấy thì vẫn là nghị lực và sự tinh tế truyền thống. Và cái sự lộng lẫy càng trở nên đẹp hơn vì nó lại lộng lẫy trên một thế cân bằng động. Chúng ta phải hiểu điều đó, bởi cái đẹp đẽ của Hà Nội nó đã lấp lánh trên sự luôn luôn biến động của hơn nghìn năm nay rồi.
Và tôi đã từng ghi lại cảm nhận đó trong một bài thơ nhỏ của mình với nhan đề Viết bên Hồ Gươm:
“Tháp rùa lại trầm tư
Hồ Gươm bình lặng lắm
Trong mọi sự mơ hồ,
Mọi buồn vui chìm đắm...
Bao gạch đá lát lên
Vẫn một mầm cỏ tía...
Ai đào bới liên miên,
Cỏ muôn đời vẫn thế...
Biết hay là không biết
Vẫn cứ viết trời xanh...
Người biết, nhìn hiểu hết,
Không biết - đành nín thinh...
Kiếm cổ ẩn nơi nao,
Bảng đá mờ câu chữ...
Linh khí tự nghìn năm,
Trái tim nào đang giữ?”
Ngày 5/10/2026
