Lời dặn giản dị nhưng sâu sắc của Bác khẳng định rằng văn hóa nghệ thuật không đứng ngoài cuộc sống, không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mĩ mà còn là sức mạnh tinh thần góp phần định hướng xã hội, kiến tạo nhân cách và nuôi dưỡng lí tưởng sống cho con người.
Tới năm 1943, Đề cương về Văn hóa Việt Nam do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo đã đặt một dấu mốc quan trọng làm nền móng cho quan điểm xây dựng nền văn hóa “dân tộc - khoa học - đại chúng”; đồng thời, khẳng định vị trí quan trọng của văn nghệ sĩ trong đời sống tinh thần của xã hội.
Cho đến hôm nay, khi đất nước bước vào kỉ nguyên mới - kỉ nguyên của trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và hội nhập toàn cầu, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành mới đây, đã mở ra những định hướng quan trọng nhằm khơi dậy sức mạnh sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ; đồng thời, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có dân ca quan họ Bắc Ninh.
Vùng đất Kinh Bắc - Bắc Ninh ngày nay là nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, vẫn đang là nguồn cảm hứng dồi dào cho sáng tạo nghệ thuật. Công trình nghiên cứu về 49 làng quan họ cổ những năm 1990 của các nhà nghiên cứu văn hóa trong tỉnh Hà Bắc (tên cũ của tỉnh Bắc Ninh mới gồm Bắc Ninh và Bắc Giang) đã khẳng định và góp phần xây dựng không gian hát quan họ, cho thấy những câu chuyện văn hóa phong phú. Đây chính là nguồn chất liệu quý báu để văn nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo nên những tác phẩm có chiều sâu, góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời đại mới.
Những năm gần đây, dân ca quan họ không chỉ có trong không gian lễ hội các làng quê hay sân khấu truyền thống như Hội Lim, quan họ đã xuất hiện nhiều trong điện ảnh và phim truyền hình nhằm lan tỏa rộng rãi hơn đến công chúng. Các bộ phim truyền hình tài liệu về quan họ như Chuyện tình bên dòng sông, chương trình âm nhạc về quan họ được phát sóng trên truyền hình, các nền tảng trực tuyến hay chia sẻ trên mạng xã hội đã giúp di sản tiếp cận với đông đảo khán giả trẻ. Đây là yếu tố quan trọng để nuôi dưỡng tình yêu văn hóa truyền thống và khơi dậy ý thức gìn giữ di sản trong thế hệ mới.
Nhà hát dân ca quan họ Bắc Ninh được xây dựng để biểu diễn quan họ thường xuyên. Và khi những làn điệu quan họ được hình ảnh hóa nhiều hơn trong không gian sân khấu, khán giả không chỉ nghe thấy âm điệu ngọt ngào của câu hát mà còn được cảm nhận trọn vẹn không gian văn hóa quan họ: từ hình ảnh làng quê, bến nước, mái đình cho đến phong tục kết bạn và lề lối hát đối đáp độc đáo. Những chi tiết văn hóa ấy giúp người xem hiểu rõ hơn về đời sống tinh thần của người dân Kinh Bắc, nơi mà quan họ không chỉ là nghệ thuật biểu diễn mà còn là một phần của sinh hoạt cộng đồng.
Trong thời đại công nghệ số và toàn cầu hóa, khi các luồng văn hóa quốc tế giao thoa mạnh mẽ, nguy cơ mai một bản sắc văn hóa dân tộc là điều không thể xem nhẹ. Việc ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra một định hướng quan trọng nhằm đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Đối với Bắc Ninh - vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống - chủ trương này có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo tồn và phát huy dân ca quan họ, loại hình nghệ thuật đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Trước hết, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước. Điều đó, đồng nghĩa với việc các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn được phát huy như một nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Với Bắc Ninh, quan họ không chỉ tồn tại trong không gian lễ hội hay sinh hoạt cộng đồng của các làng quan họ cổ mà còn có thể trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc, góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Kinh Bắc.
Một nội dung quan trọng khác của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam là thúc đẩy các chính sách hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân và các câu lạc bộ văn hóa dân gian. Trong đời sống quan họ, những liền anh, liền chị và các nghệ nhân chính là những “báu vật sống” gìn giữ các làn điệu cổ, lề lối hát và phong tục kết bạn truyền thống. Khi được quan tâm tôn vinh và tạo điều kiện truyền dạy, họ sẽ tiếp tục truyền lửa đam mê cho thế hệ trẻ, bảo đảm sự kế tục của di sản trong đời sống hiện đại.
Bên cạnh đó, Nghị quyết cũng mở ra cơ hội gắn kết giữa bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. Bắc Ninh vốn nổi tiếng với những lễ hội truyền thống đặc sắc, tiêu biểu là Hội Lim, các làng quan họ cổ bên bờ sông Cầu - nơi những làn điệu quan họ vang lên trong không gian văn hóa đậm chất Kinh Bắc. Khi văn hóa được xác định là động lực phát triển, các hoạt động như xây dựng không gian văn hóa quan họ, tổ chức lễ hội quy mô lớn, hay phát triển các tour du lịch trải nghiệm làng quan họ cổ sẽ được chú trọng hơn. Qua đó, du khách không chỉ thưởng thức nghệ thuật quan họ mà còn hiểu thêm về phong tục, lối sống và tinh thần giao duyên của người dân Kinh Bắc.
Một hướng đi đáng chú ý khác là việc ứng dụng công nghệ trong quảng bá di sản. Trong thời đại chuyển đổi số, việc số hóa các làn điệu quan họ, xây dựng thư viện dữ liệu hay lan tỏa quan họ trên các nền tảng truyền thông hiện đại sẽ giúp di sản tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng trong và ngoài nước. Đây cũng là cách để quan họ không chỉ được bảo tồn trong phạm vi địa phương mà còn trở thành biểu tượng văn hóa có sức lan tỏa mạnh mẽ.
Tuy nhiên, để Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam thực sự phát huy hiệu quả, thì việc triển khai cần gắn với đặc thù của di sản quan họ. Bảo tồn quan họ không chỉ là giữ lại những làn điệu cổ mà còn phải gìn giữ toàn bộ không gian văn hóa quan họ: từ phong tục kết bạn, lề lối hát đối đáp cho đến môi trường sinh hoạt văn hóa của các làng quan họ. Chính sự kết hợp giữa chính quyền, cộng đồng và các nhà nghiên cứu văn hóa sẽ quyết định thành công của quá trình bảo tồn này.
Có thể nói, Nghị quyết 80-NQ/TW về Về phát triển văn hóa Việt Nam đã mở ra một hướng đi mới cho sự phát triển văn hóa trong thời kì hiện đại. Với Bắc Ninh, đây là cơ hội để nâng tầm giá trị dân ca quan họ - vừa gìn giữ một di sản quí báu của cha ông, vừa biến nó thành nguồn lực văn hóa - du lịch đặc sắc. Khi những làn điệu quan họ ngọt ngào của vùng đất Kinh Bắc sẽ tiếp tục vang xa sẽ trở thành niềm tự hào của văn hóa Việt Nam trên hành trình hội nhập và phát triển.
 |
| Các liền anh, liền chị biểu diễn quan họ. Ảnh: Internet |
