Sau khi Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình được sắp xếp thành tỉnh Ninh Bình mới năm 2025, những vùng văn hóa vốn có lịch sử riêng cùng hiện diện trong một không gian hành chính. Hoa Lư, Thiên Trường, Phủ Dầy, Đọi Sơn, Trần Thương, Phát Diệm… mỗi nơi giữ một phần ký ức, đặt cạnh nhau tạo nên diện mạo văn hóa phong phú của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Điểm khởi đầu của câu chuyện ấy vẫn là Hoa Lư.

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô ở Hoa Lư. Nhà Tiền Lê tiếp tục chọn nơi đây làm kinh đô, trước khi Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long năm 1010. Giữa những dãy núi đá vôi dựng thành những bức tường tự nhiên, Hoa Lư từng giữ vị trí trung tâm của quốc gia độc lập buổi đầu.

Kinh thành xưa không còn nguyên vẹn, nhưng đền vua Đinh Tiên Hoàng, đền vua Lê Đại Hành, chùa Nhất Trụ cùng nhiều di tích ở Trường Yên vẫn giữ lại dấu vết của một thời kỳ quan trọng. Ở Hoa Lư, lịch sử và cảnh quan gần như không thể tách rời: núi là thành, sông là đường, những thung lũng kín giữa núi từng trở thành một phần của không gian kinh đô.

Hoa Lư nằm trong Quần thể danh thắng Tràng An, được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 2014. Những nghiên cứu khảo cổ tại đây cho thấy dấu vết con người cư trú trong hơn 30.000 năm. Bên dưới cảnh quan núi đá, hang động và thung nước là một lịch sử rất dài về sự thích nghi của con người trước những biến đổi của môi trường.

Hoa Lư - Ảnh: sonnguyen2607

Bởi vậy, một chuyến thuyền qua Tràng An hôm nay không chỉ đưa người ta đi giữa cảnh đẹp. Những hang nước, thung lũng, chân núi, đền miếu nối tiếp nhau tạo thành một không gian mà thiên nhiên, cư trú và lịch sử chồng xếp qua nhiều thời đại. Chính chiều sâu ấy làm nên giá trị riêng của Tràng An.

Rời Hoa Lư về phía Thiên Trường, người ta gặp một lớp lịch sử khác. Vùng đất Nam Định trước đây là quê hương và một trung tâm quan trọng của vương triều Trần. Đền Trần, chùa Phổ Minh cùng hệ thống di tích chung quanh còn lưu dấu một triều đại gắn với ba lần kháng chiến chống Nguyên - Mông. Tháp Phổ Minh đứng bên ngôi chùa cổ đến nay vẫn là một dấu tích kiến trúc tiêu biểu của thời Trần.

Không xa Thiên Trường là Phủ Dầy, trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Ở đây, di sản không chỉ nằm trong đền phủ mà còn sống bằng nghi lễ, âm nhạc và sinh hoạt cộng đồng. Tiếng đàn, tiếng phách của hát văn, những mùa lễ hội và thực hành tín ngưỡng cho thấy văn hóa dân gian vẫn được trao truyền qua nhiều thế hệ. Năm 2016, UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Ở vùng Hà Nam trước đây, chùa Long Đọi Sơn và đền Trần Thương lại mở ra những lát cắt khác. Chùa Đọi gắn với dấu tích văn hóa thời Lý; bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 là một di vật quan trọng. Đền Trần Thương gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và ký ức về cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông.

Xuôi về Kim Sơn, diện mạo văn hóa lại đổi khác. Quần thể Nhà thờ Phát Diệm được xây dựng chủ yếu vào cuối thế kỷ XIX, là một trường hợp đáng chú ý về sự gặp gỡ giữa kiến trúc Công giáo và nhiều yếu tố kiến trúc truyền thống Việt Nam. Chung quanh Phát Diệm là vùng Kim Sơn, gắn với công cuộc khai hoang do Nguyễn Công Trứ tổ chức từ năm 1829. Một miền đất mới được mở ra phía biển rồi dần hình thành làng xóm, nhà thờ, chợ búa và đời sống cộng đồng.

Di sản chỉ thật sự có đời sống khi phía sau một mái đình còn người nhớ ngày hội, sau một ngôi đền còn những câu chuyện được kể lại, trong một cửa phủ còn tiếng hát văn, trong một ngôi chùa cổ vẫn còn tiếng chuông mỗi sớm chiều. Những công trình bằng đá, gỗ và gạch tồn tại được qua thời gian; nhưng chính con người mới làm cho chúng tiếp tục sống.

Đó cũng là lợi thế riêng của du lịch văn hóa Ninh Bình. Trong một hành trình không quá dài, du khách có thể đi từ dấu chân người tiền sử ở Tràng An tới kinh đô Đại Cồ Việt ở Hoa Lư; từ dấu tích nhà Trần ở Thiên Trường sang thế giới tín ngưỡng dân gian của Phủ Dầy, rồi xuống miền đất mở Kim Sơn với quần thể Phát Diệm.

Mỗi nơi giữ một mảnh của quá khứ. Đi qua nhiều vùng đất, những mảnh ấy mới ghép thành một lịch sử dài của con người: cư trú, dựng nước, lập làng, thờ phụng, khai hoang và bám đất.

Vì thế, đến Ninh Bình không chỉ để ngắm núi, thăm đền hay bước qua một cổng chùa cổ. Sau những cảnh quan quen thuộc còn có nhiều lớp ký ức. Càng đi sâu vào vùng đất ấy, người ta càng hiểu rằng vẻ đẹp chỉ là lớp đầu tiên của Ninh Bình.