Nếu trước đây, sự phát triển của một điểm đến thường được đo bằng số lượng khách hay doanh thu, thì trong bối cảnh biến đổi khí hậu, áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng trở nên cấp thiết, cách đánh giá ấy đã có nhiều thay đổi. Ngày nay, năng lực cạnh tranh của một địa phương không chỉ nằm ở việc sở hữu bao nhiêu danh thắng hay thu hút được bao nhiêu du khách, mà còn ở khả năng gìn giữ hệ sinh thái, bảo tồn di sản và tạo ra sự cân bằng giữa phát triển kinh tế với lợi ích của cộng đồng. Đối với Ninh Bình, vùng đất có Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, lựa chọn phát triển du lịch xanh vì thế không chỉ là một xu hướng, mà là yêu cầu tất yếu để bảo vệ nguồn lực phát triển lâu dài.

Thực tế, tư duy phát triển du lịch theo hướng bền vững đã được Ninh Bình kiên trì theo đuổi từ nhiều năm trước. Theo lãnh đạo ngành du lịch tỉnh, ngay từ cuối những năm 1990, địa phương đã xác định phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn di sản và cảnh quan thiên nhiên, coi đây là định hướng xuyên suốt trong quá trình quy hoạch và đầu tư. Từ chủ trương ấy, nhiều khu, điểm du lịch như Tràng An, Tam Cốc - Bích Động hay Vân Long được phát triển trên cơ sở giữ gìn cấu trúc tự nhiên, hạn chế tối đa những can thiệp có nguy cơ làm biến dạng cảnh quan. Việc không triển khai một số dự án có khả năng ảnh hưởng đến giá trị di sản, trong đó có đề xuất xây dựng cáp treo tại khu vực Tràng An, từng được xem là minh chứng cho quan điểm ưu tiên lợi ích lâu dài của di sản và cộng đồng.

Quan điểm phát triển ấy tiếp tục được cụ thể hóa trong giai đoạn hiện nay khi tỉnh xác định "phụng dưỡng thiên nhiên" là một trong những triết lý cốt lõi của chiến lược phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa. Cách tiếp cận này cho thấy thiên nhiên không chỉ được nhìn nhận như nguồn tài nguyên để khai thác, mà là nền tảng cần được bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị. Phát triển du lịch vì vậy không dừng lại ở việc gia tăng số lượng sản phẩm hay mở rộng quy mô khai thác, mà hướng tới xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường, giữa lợi ích kinh tế với gìn giữ hệ sinh thái và bản sắc văn hóa địa phương.

Lợi thế của Ninh Bình trong quá trình chuyển đổi sang mô hình du lịch xanh nằm ở sự đa dạng của các hệ sinh thái. Bên cạnh Quần thể danh thắng Tràng An với hệ thống núi đá vôi và hang động đặc sắc, địa phương còn sở hữu Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, Vườn quốc gia Cúc Phương, Vườn quốc gia Xuân Thủy cùng vùng ven biển trải dài từ Kim Sơn đến Giao Thủy, tạo nên một không gian sinh thái liên hoàn hiếm có ở đồng bằng Bắc Bộ. Trên nền tảng ấy, nhiều loại hình du lịch như du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, nghỉ dưỡng, quan sát chim, trải nghiệm nông nghiệp và du lịch biển đang được nghiên cứu, phát triển theo hướng hạn chế tác động đến môi trường, đồng thời gia tăng giá trị trải nghiệm cho du khách.

Đặc biệt, sau khi không gian phát triển của tỉnh được mở rộng, vùng ven biển trở thành một trong những động lực mới của ngành du lịch. Nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng này, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch phát triển du lịch biển giai đoạn 2026-2030, định hướng phát triển các sản phẩm du lịch biển theo hướng bền vững, gắn với bảo vệ tài nguyên, môi trường và hệ sinh thái vùng bờ. Công tác điều tra, khảo sát tài nguyên được triển khai đồng bộ tại tám bãi biển gồm Quất Lâm, Hải Đông, Hải Lý, Hải Chính, Thịnh Long, Rạng Đông, Kim Đông 1 và Kim Đông 2; kết quả đánh giá chất lượng môi trường thông qua chỉ số BQI cho thấy phần lớn các bãi biển đạt mức khá tốt, trong đó Hải Đông và Hải Chính đạt chỉ số cao nhất là 0,81. Những kết quả này tạo cơ sở khoa học để quy hoạch phát triển du lịch biển theo hướng hài hòa giữa khai thác và bảo tồn.

Không chỉ quan tâm đến môi trường tự nhiên, du lịch xanh còn đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Điều này được thể hiện rõ qua định hướng mở rộng các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch làng nghề và du lịch trải nghiệm tại nhiều địa phương trong tỉnh. Những làng nghề như Văn Lâm, Kim Sơn, Báo Đáp, Bồ Bát hay Sa Châu không chỉ góp phần gìn giữ nghề truyền thống mà còn mở ra cơ hội để người dân trực tiếp tham gia chuỗi giá trị du lịch, từ hướng dẫn trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm thủ công đến phát triển dịch vụ lưu trú, ẩm thực và văn hóa bản địa. Khi người dân trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, lợi ích kinh tế được phân bổ rộng hơn, đồng thời tạo động lực để cộng đồng chủ động bảo vệ cảnh quan và gìn giữ bản sắc văn hóa.

Một đặc điểm đáng chú ý của mô hình du lịch xanh tại Ninh Bình là sự kết nối giữa các loại hình sản phẩm. Thay vì phát triển riêng lẻ, các tuyến du lịch đang được định hướng liên kết giữa sinh thái, văn hóa, lịch sử, tâm linh và biển. Từ Tràng An, du khách có thể tiếp tục hành trình đến Vân Long, Hoa Lư, Phát Diệm, Phủ Dầy hay vùng biển Thịnh Long, Quất Lâm; từ những hành trình ấy, trải nghiệm không chỉ dừng ở việc ngắm cảnh mà còn mở rộng sang khám phá đời sống cộng đồng, làng nghề, tín ngưỡng và ẩm thực địa phương. Cách tổ chức này vừa góp phần kéo dài thời gian lưu trú, vừa giảm áp lực tập trung khách tại một số điểm đến nổi tiếng.

Cùng với phát triển sản phẩm, chuyển đổi số đang trở thành một công cụ quan trọng trong quản lý điểm đến theo hướng bền vững. Ninh Bình đã triển khai ứng dụng du lịch thông minh NinhBinhTourism, hệ thống bản đồ số, mã QR tại các khu, điểm du lịch, kiosk điện tử, wifi miễn phí và tổng đài hỗ trợ du khách. Dữ liệu số không chỉ phục vụ quảng bá mà còn hỗ trợ theo dõi lưu lượng khách, nâng cao hiệu quả quản lý và từng bước xây dựng mô hình "Du lịch xanh - Du lịch thông minh - Du lịch số". Việc ứng dụng các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và thực tế ảo cũng được định hướng nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách mà vẫn giảm áp lực lên các khu vực nhạy cảm về môi trường.

Vườn quốc gia Xuân Thủy.

Những kết quả bước đầu cho thấy định hướng phát triển này đang mang lại hiệu quả tích cực. Năm 2025, Ninh Bình đón hơn 19,4 triệu lượt khách với tổng thu trên 21.238 tỷ đồng. Bảy tháng đầu năm 2026, tỉnh tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao khi lượng khách đạt hơn 18,7 triệu lượt, tổng thu du lịch ước đạt trên 19.348 tỷ đồng. Đáng chú ý, sự tăng trưởng không chỉ diễn ra tại các điểm đến truyền thống mà còn xuất hiện ở khu vực ven biển, nơi mùa du lịch biển năm 2026 ghi nhận gần 395 nghìn lượt khách, tăng hơn 261% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này phản ánh sức hấp dẫn ngày càng lớn của hệ sinh thái sản phẩm du lịch được mở rộng, đồng thời cho thấy hiệu quả bước đầu của các chính sách phát triển du lịch theo hướng xanh và bền vững.

Trong bối cảnh du lịch toàn cầu đang chuyển mạnh sang mô hình phát triển có trách nhiệm, Ninh Bình có nhiều điều kiện để trở thành một hình mẫu của du lịch xanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường năng lực quản trị điểm đến, phát triển các sản phẩm văn hóa có chiều sâu và bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng địa phương. Khi bảo tồn di sản, phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường được đặt trong cùng một chiến lược dài hạn, du lịch không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần gìn giữ những tài sản tự nhiên và văn hóa cho các thế hệ tương lai. Chính trên nền tảng ấy, Ninh Bình đang từng bước khẳng định vị thế của một điểm đến phát triển theo hướng xanh, có trách nhiệm và bền vững, đóng góp tích cực vào mục tiêu đưa văn hóa và du lịch trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng trong giai đoạn mới.