Giữa đêm sâu tĩnh lặng, một vài đốm sáng của những ngôi sao xa xôi trên bầu trời đã khiến lòng người xao xuyến, huống chi là muôn ngàn đốm sáng lấp lánh, lại còn nhiều màu sắc. Tưng bừng, rực rỡ, dẫu rất nhanh chóng lụi tàn… đó là pháo hoa. Pháo hoa được đón chào trong các lễ hội, các dịp kỉ niệm lớn của các vùng miền, hay pháo hoa trong những đêm giao thừa luôn khiến con người ngập tràn những niềm xao xuyến.

Pháo hoa là một loại pháo. Thực tế nó là một loại pháo có tiếng nổ, và tung lên trời cao (nếu là pháo hoa tầm cao), tỏa ra không gian rộng những chùm ánh sáng tuyệt đẹp, mê đắm. Trước đây pháo nổ giữ một vị trí quan trọng trong mỗi gia đình và trở thành một nét văn hóa đặc trưng ngày Tết. Đã xa lắm rồi thời mà trên câu đối Tết có câu: “Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ/ Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh”. Nhiều người vẫn thương nhớ pháo mỗi khi đến Tết, bởi đó là tuổi thơ của họ, là những kí ức đẹp đẽ của một thời. Ngày nay, đốt pháo nổ là phạm pháp, nhưng đốt pháo hoa thay pháo nổ đón năm mới đang ngày một thịnh hành trong đời sống nông thôn Việt Nam.

Pháo hoa - Ảnh: Pixabay

Ở nông thôn, khi đèn điện không sáng trưng cả bầu trời như thành phố, thì vẻ đẹp rực rỡ của pháo hoa đêm giao thừa mới thực sự được phát huy. Pháo hoa không gây tiếng nổ thành một tràng dài giòn giã như pháo nổ, nhưng vẻ đẹp rực rỡ của nó lại khiến người ta say đắm.

Những người trẻ nhất của thế hệ “đốt pháo” đến nay cũng sắp chạm ngưỡng 50 rồi. Nửa đời người, kí ức của những cái Tết tuổi thơ là những bánh pháo hồng được cha mẹ ông bà mua, gia đình được tặng, hoặc được mua những bánh pháo tép màu xanh đỏ tím vàng bởi những đồng tiền nhỏ lẻ do chính mình làm ra. Ngày ấy, bánh pháo đỏ rực là một trong số những quà Tết sang trọng, cùng chai rượu màu, gói chè thơm và hộp mứt hồng. Giao thừa, ngoài việc nghe tiếng pháo nhà mình, người ta còn lắng nghe tiếng pháo của những nhà hàng xóm, xem nhà ai nổ giòn giã nhất. Khi khoảnh khắc giao thừa đi qua, người lớn đã đốt pháo xong, thì trẻ em chạy tìm pháo xịt để châm ngòi đốt lại. Những trái pháo chưa kịp nổ đã bị rơi ra khỏi dây pháo, nằm trên mặt sân là món quà đầu năm mà đứa trẻ nào cũng thích. Chơi pháo cũng kéo theo bao nhiêu trò dại, nhưng cứ sắp Tết là người ta lại háo hức lạ lùng.

Pháo có từ bao giờ? Và bắt nguồn từ đâu?

Người Trung Quốc được cho là phát minh ra pháo. Họ cho rằng lịch sử pháo của họ đã có khoảng hơn 2000 năm. Tục đốt pháo ngày Tết được coi như một nghi thức, chứ không phải trò chơi. Bởi việc đốt pháo đầu năm mới, ngoài là mong đợi một niềm vui, còn là nghi lễ xua đuổi tà ma. Khởi thủy của việc đốt pháo là đốt thân cây trúc. Khi cây trúc khô bị đốt, không khí trong ống trúc nở ra và tạo tiếng nổ. Người xưa đốt cây trúc trong đêm giao thừa, hay khi ra ngoài đường để ánh sáng và tiếng nổ khiến thú dữ tránh xa và tà ma dạt vía. Ta vẫn nghe các cựu chiến binh kể chuyện, thời chiến tranh, khi những khu rừng tre trúc bị bom Mỹ đốt cháy, luôn kèm theo những tiếng nổ lốp bốp rất lớn. Ít ai biết tiếng nổ khi bị cháy của thân tre trúc từ ngàn xưa là khởi nguồn của pháo nổ mà người dân đốt khi Tết đến hay có dịp mừng vui như cưới xin, khai trương, với hi vọng tiếng pháo vui tươi sẽ đem đến may mắn và thịnh vượng.

Vì sao bánh pháo và giấy cuộn pháo phải có màu đỏ?

Với người Việt Nam, màu đỏ tượng trưng cho may mắn, thuận lợi. Cùng với tiếng nổ vui vẻ, xác pháo đỏ dải đầy mặt đất trong ngày đầu năm khiến mọi người luôn tin tưởng rằng một năm đầy niềm vui, thịnh vượng và hạnh phúc sẽ đến với gia đình mình.

Cùng với câu đối, pháo được xem là di sản văn hóa được tích lọc qua hàng ngàn năm lịch sử, cho đến khi ... bị cấm vì lí do an toàn cho cộng đồng.

Ở nước ta, khi pháo nổ bị cấm, thì pháo hoa trở nên thịnh hành. Những năm gần đây thì việc đốt pháo hoa đêm giao thừa Tết Nguyên đán hay đốt và thưởng thức pháo hoa trong các ngày lễ lớn của dân tộc đã trở nên quen thuộc. Tất nhiên là về nguồn gốc và kĩ thuật, thì việc chế tạo pháo hoa đã hình thành khá sớm ở Trung Quốc, khoảng năm 200 TCN. Về sau, người châu Âu, đặc biệt là người Ý đã đem thuốc súng từ Trung Quốc về chế tạo đạn cho mục đích quân sự, và rồi họ cũng thành công khi chế tạo pháo hoa từ thuốc súng. Từ thế kỉ thứ 18 đến nay, pháo hoa trở nên phổ biến ở nhiều nước châu Âu và lan rộng khắp thế giới. Ngày nay, pháo hoa được cả thế giới yêu chuộng, và họ cũng chọn những dịp chào mừng năm mới hay các dịp trọng đại khác trong năm để tổ chức một cuộc trình diễn pháo hoa, có âm nhạc đi kèm. Cuộc trình diễn và vũ điệu của ánh sáng trên bầu trời, không chỉ mang đến vẻ đẹp rực rỡ mà còn được tạo thành chủ đề, gửi gắm những thông điệp sâu xa. Theo một số tài liệu được công bố trên các tạp chí văn hóa nghệ thuật trước đây, thì vào khoảng những năm 1500 đến 1700, loại pháo hoa phổ biến nhất có hình dạng một con rồng. Khi châm lửa, các vụ nổ phát ra từ miệng rồng tạo nên hình ảnh một con rồng đang phun lửa thật sự.

Trên thế giới, pháo hoa vẫn là một cuộc chơi nghệ thuật của ánh sáng với những hấp lực vô biên. Trên những quảng trường lớn, hay một vùng đất rộng mênh mông, nơi người ta bắn pháo hoa, hàng ngàn người tụ tập để được tận mắt ngắm nhìn những chùm sáng tuyệt đẹp. Người ta ghi lại hình ảnh những chùm sáng tuyệt mĩ ấy trong điện thoại để làm kỉ niệm. Nhưng cũng có những nơi, khi những chùm pháo hoa nở bung rực rỡ trên bầu trời đêm sâu thẳm, hàng ngàn người lại lặng ngắm với một niềm say đắm lạ kì. Họ yên lặng để chiêm ngưỡng, không ồn ào quay phim chụp ảnh, mà thực sự đắm chìm vào vẻ đẹp kì ảo của pháo hoa.

Tôi từng tham gia vài cuộc xem pháo hoa. Tự hỏi, tại sao lại có hàng trăm, hàng ngàn người từ các nơi, bất chấp những rắc rối từ khoảng cách và cản trở giao thông, ùn ùn đổ về địa điểm bắn pháo hoa để chiêm ngưỡng. Họ đến từ rất sớm, hàng tiếng đồng hồ, chỉ để giữ được vị trí đẹp nhất ngắm pháo hoa, dù những chùm sáng xinh đẹp ấy chỉ lóe trên bầu trời trong vòng mươi, mười lăm phút. Khi những chùm ánh sáng rực rỡ được bắn lên bầu trời, người ta trầm trồ tán thưởng, mặc dù, khói và bụi từ pháo hoa có thể gây ảnh hưởng đến môi trường.

Thật vậy, ở trên thế giới, những nguy hiểm khi sử dụng pháo hoa không đúng cách đã xảy ra khá nhiều, pháo hoa có thể gây ra hỏa hoạn khi rơi xuống. Để ngăn ngừa tai nạn do pháo hoa, việc sử dụng pháo hoa bị hạn chế về mặt pháp lí ở nhiều quốc gia. Bởi không chỉ có thể gây hỏa hoạn, khiến con người bị thương, mà động vật, gồm vật nuôi và hoang dã có thể bị tiếng ồn làm cho sợ hãi, khiến chúng bỏ chạy, thường là sẽ gặp nguy hiểm. Theo một nghiên cứu của Viện Max Planck và Viện Sinh thái Hà Lan, nhiều loài chim đột ngột rời khỏi nơi ngủ của chúng vào đêm giao thừa và một số bay tới 500 km không ngừng để thoát khỏi các khu định cư của con người. Trung bình, số lượng chim bay vào đêm giao thừa nhiều hơn khoảng 1000 lần so với các đêm khác. Những con chim sợ hãi cũng có thể bỏ tổ và không quay trở lại để nuôi con non. Một nghiên cứu khoa học từ năm 2022 chỉ ra rằng pháo hoa có thể có một số loại tác động lâu dài đối với các loài chim, nhiều loài chim khác phải dành nhiều thời gian hơn để tìm kiếm thức ăn trong những tuần sau pháo hoa đêm giao thừa.

Đó là ví dụ nhỏ về “mặt trái” của pháo hoa. Nhưng dù thế nào, pháo hoa vẫn là một sự hấp dẫn lạ lùng. Bởi, cảm xúc mà những chùm sáng lung linh đó đem lại trong trái tim mỗi người đều rất mới lạ. Họ dễ xúc động trước cái đẹp hơn, họ dễ có được cảm giác thư giãn và tích cực hơn. Họ có thể gắn kết với người thân, người yêu của mình hơn. Và đó là lí do vì sao, khi màn pháo hoa kết thúc, ai cũng trở về nhà với một niềm tiếc nuối nho nhỏ, nhưng cũng đầy mãn nguyện.

Không chỉ là pháo hoa được trình diễn như một tác phẩm nghệ thuật dành cho công chúng thưởng thức vào các dịp trọng đại, pháo hoa được phép sử dụng cho lễ hội, giao thừa như loại giàn phun viên nhấp nháy và giàn phun hoa… những loại pháo tạo ra hiệu ứng âm thanh, ánh sáng, màu sắc trong không gian hiện nay đang rất phổ biến ở các làng quê trong đêm giao thừa. Thế là dần thành lệ, cứ giao thừa là ở nhiều miền quê, nhà nhà bắn pháo hoa. Pháo hoa dệt bầu trời đêm thành muôn tấm áo lung linh rực rỡ, rộn ràng trong khoảng ba mươi phút đầu tiên của ngày đầu năm mới, gửi gắm lòng mong mỏi sự an khang thịnh vượng của muôn dân đến xứ trời.

Và, chỉ khi những âm thanh rộn rã và màu sắc lung linh bởi pháo hoa đón chào năm mới của con người lắng xuống, thiên nhiên mới bắt đầu cuộc chào mừng của thiên nhiên: Đó là những tiếng bật mình của chồi cây, tiếng lá mầm tách hạt, tiếng sương rơi từ các tán lá, tiếng côn trùng râm ran, tiếng tỏa lan của những hương thơm đất trời thanh khiết, tiếng của những niềm vui từ ánh sáng và lòng tin của con người. Thiên nhiên giao hòa, thiên nhiên cũng tràn đầy khát vọng như một cơ thể sống không chỉ biết sống mà còn biết yêu sự sống, bởi, chưa bao giờ thiên nhiên ngừng kiến tạo những nguồn sống mới.

(Tạp chí Sông Lam số Tết Bính Ngọ 2026)