 |
| Nhà văn Murakami Haruki. Nguồn: vtv.vn |
| Jay Rubin là giáo sư danh dự Đại học Havard và được biết tới như là người chuyển ngữ các tác phẩm của Murakami Haruki sang tiếng Anh. Nếu không có Jay Rubin thật khó hình dung ra chuyện Murakami Haruki được độc giả thế giới biết đến rộng rãi. Bài phỏng vấn dưới đây do Isaka Yasushi thực hiện và được đăng trên báo Toyokeizai ngày 25 tháng 9 năm 2025. Trong bài phỏng vấn này, Jay Rubin trong tư cách dịch giả, nhà nghiên cứu và là bạn thân đã chia sẻ về việc tại sao tác phẩm của Haruki Murakami lại được yêu thích rộng rãi trên thế giới. |
Isaka Yasushi: Ông đã gặp gỡ Murakami như thế nào?
Jay Rubin: Tôi gặp Murakami sau bốn năm rưỡi kể từ khi biết đến tác phẩm của ông ấy. Lần đầu chúng tôi gặp nhau là năm 1989, thời điểm chỉ chút ít trước khi tác phẩm Cuộc săn cừu hoang với bản dịch của Alfred Birnbaum được dư luận ở Mỹ quan tâm.
Trước khi bước vào thế giới của Murakami, tôi đã nghiên cứu các nhà văn thời Minh Trị như Natsume Soseki, Akutagawa Ryunosuke, Kunikida Doppo… đặc biệt tôi thích những nhà văn đi sâu vào chiều sâu tâm lý và chạm tới những gì tinh tế giống như là Natsume Soseki.
Năm 1989, trước khi bản dịch tiếng Anh Cuộc săn cừu hoang được xuất bản vài tháng, tôi nhận được yêu cầu từ Nhà xuất bản Vintage của Mỹ muốn tôi đánh giá xem cuốn tiểu thuyết nọ của Murakami có đáng để dịch không. Tôi đã nhận lời vì nghĩ “Biết được thiên hạ đang đọc những tác phẩm dở hơi nào cũng thú vị đấy chứ”. Nói thẳng thắn thì ban đầu tôi không hề có chút gì gọi là kì vọng.
Tuy nhiên khi đọc xong tôi đã vô cùng kinh ngạc. Cuốn tiểu thuyết đó là Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới. Tôi chưa từng thấy “thế giới tiểu thuyết” nào lại có được sự tưởng tượng táo bạo và phóng khoáng đến thế trong số những tác phẩm của người Nhật.
Đến tận bây giờ tôi vẫn thấy hiển hiện ngay trước mắt mình màu sắc của giấc mơ thoát ra không khí từ hộp sọ con kì lân ở gần cuối tác phẩm.
Tôi nghĩ mình nhất định phải đích thân dịch tác phẩm này và tôi đã nói với nhà xuất bản nguyện vọng đó, nhưng thật tiếc là không thành. Tuy nhiên, tôi không thể nào thoát ra khỏi thế giới của Murakami. Tôi đã tìm kiếm và đọc tất cả các tác phẩm của Murakami và đưa nó cả vào bài giảng ở đại học.
Isaka Yasushi: Tác phẩm của Murakami có gì kích thích trái tim bạn đọc?
Jay Rubin: Đây là điều mà tôi đã suy nghĩ mãi đến giờ này nó vẫn là một bí ẩn. Tôi đã trò chuyện với nhiều người đến từ các quốc gia và tôi nghĩ có rất nhiều lời giải thích có lý nhưng không biết đâu là câu trả lời chính xác. Ít nhất có thể nói rằng những hình ảnh sinh động và giản dị mà ông tạo ra đã tác động trực tiếp tới bạn đọc. Nó không hề gượng gạo mà trực tiếp chạm đến trái tim độc giả.
Ví dụ như, Murakami có viết một truyện ngắn có tựa là Tái tập kích tiệm bánh mì. Ở đó có một phép ẩn dụ về núi lửa dưới đáy biển. Để mô tả về “cơn đói đặc biệt” đột ngột tấn công nhân vật chính, tác giả đã mô tả như sau:
“Thứ nhất, nó giống như tôi lên một chiếc thuyền nhỏ và trôi bông bềnh trên biển tĩnh lặng. Thứ hai, khi nhìn xuống dưới, tôi nhìn thấy đỉnh của núi lửa nằm ở đáy biển dưới nước. Thứ ba, mặt biển và đỉnh của ngọn núi lửa nhìn không cách xa nhau là mấy nhưng khó mà biết được chính xác. Thứ tư, đó là bởi vì nước quá trong khiến cho khó mà nắm bắt được cảm giác về cự ly” (Tái tập kích tiệm bánh mì, Shueisha Bunko, trang 15)
Tại sao Murakami lại mất công đưa núi lửa dưới đáy biển vào đây? Sẽ có nhiều cách giải thích khác nhau. Nó là biểu tượng cho điều gì đây?
Thực ra thì trước đó trong một lớp học, tôi đã chủ trì một buổi thảo luận có mặt Murakami với tư cách khách mời. Tôi đã hỏi các sinh viên xem núi lửa dưới đáy biển trong cuốn tiểu thuyết đó là biểu tượng cho cái gì. Tuy nhiên, tôi nhớ là trước khi ai đó kịp đưa ra câu trả lời, chính Murakami đã đột nhiên ngắt lời: “Núi lửa không phải là biểu tượng. Núi lửa chỉ là núi lửa mà thôi.”
Lời nói của Murakami thẳng thắn như phong cách của ông. “Khi bạn đói bụng thì có nghĩ tới núi lửa không? Tôi thì có.” Lý lẽ chỉ giản đơn, rõ ràng như vậy mà thôi.
Trong cách giải thích của tôi thì núi lửa dưới đáy biển là biểu tượng cho những vấn đề của quá khứ còn sót lại chưa được giải quyết. Đó là “thứ gì đó” được lưu giữ trong vô ý thức và một lúc nào đó có thể sẽ bùng nổ phá tan thế giới yên tĩnh hiện tại.
Tuy nhiên, theo như Murakami, nếu định nghĩa kiểu đó thì sức mạnh vốn có của từ ngữ sẽ bị mất đi. Ông cho rằng núi lửa chỉ là núi lửa và không hề đưa ra một lời giải thích nào khác. Kết quả là mỗi độc giả sẽ có được hình ảnh thuần khiết cao độ trong trái tim mình. Bất chấp sự khác biệt về quốc gia, tôn giáo, lập trường chính trị, hình ảnh đó sẽ đi vào trái tim độc giả như là hình ảnh tương đồng.
Isaka Yasushi: Cả độc giả nước ngoài cũng có cảm nhận giống như là người Nhật sao?
Jay Rubin: Tôi đã nhận được rất nhiều thư và thư điện tử từ độc giả. Tất nhiên, đa số là các độc giả đọc bản dịch tiếng Anh của tôi chứ không phải là người Nhật. Trong đó kiểu gì họ cũng viết câu “tác giả đã viết riêng cho tôi”. Thật ra thì bản thân tôi cũng cảm thấy như thế. “Tại sao tác phẩm của Murakami lại có thể mô tả rõ ràng đến thế thứ có trong sâu thẳm trái tim chúng ta nhỉ? Anh có hiểu không?”
Quả thật là không rõ lý do. Hình ảnh giản đơn, tươi mới và có cả tính bất ngờ nữa. Giống như “núi lửa dưới đáy biển” trước đó đã đề cập, cho dù có hỏi trực tiếp Murakami đi nữa thì chính bản thân tác giả cũng chẳng biết núi lửa dưới đáy biển đó sinh ra từ đâu cho nên chắc chắn người khác không thể nào hiểu được.
Isaka Yasushi: Thứ lớn nhất mà ông học hỏi được từ tác phẩm của Murakami là gì?
Jay Rubin: Tôi cho rằng câu hỏi đó với tôi có thể đổi lại thành “Thế nào là văn học tuyệt vời”. Nói theo cách của tôi thì văn học tuyệt vời là thứ vang vọng tới cuộc sống hằng ngày. Trong cuộc sống vô cùng bình dị, dù là khi đang mua sắm, đang lái xe, hay đang nấu ăn, dù đang làm bất cứ việc gì, nó cũng bất chợt thoáng qua trong tâm trí với một mối liên hệ tinh tế. Nó có sự gắn kết với mọi khía cạnh của cuộc sống.
Tác phẩm của Murakami đáp ứng hoàn hảo các điều kiện của “văn học tuyệt vời” mà tôi nói tới. Cho dù là nói như vậy nhưng điều đó cũng không có nghĩa là tôi đã học được gì đó giống như là bài học cụ thể từ Murakami.
Điều có thể nói rõ là giả sử như tôi không biết đến tác giả Murakami Haruki thì tôi đã có cuộc đời hoàn toàn khác và sẽ không có cuộc phỏng vấn này.
Nói xa hơn, nếu như không biết đến Murakami rất có thể tôi đã có cơ cấu tư duy khác với hiện tại. Đương nhiên, công việc cũng sẽ hoàn toàn khác.
Nhờ dịch tác phẩm của Murakami, tôi đã có được những trải nghiệm mới.
Isaka Yasushi: Nếu như Murakami đoạt giải Nobel, ông có lời chúc mừng nào gửi tới nhà văn không?
Jay Rubin: Thực tế thì trên 10 năm trước tôi đã có viết một bài tiểu luận cho báo Asahi. Kết cục là nó nằm phủ bụi ở đâu đó. Đối với tôi thì tôi mong Murakami sớm giành giải Nobel. Mỗi năm cứ đến mùa giải là báo chí Nhật Bản lại đề nghị tôi đưa ra bình luận: “Nếu Murakami giành giải Nobel thì sao?”
Giả sử như ông ấy giành được giải thật thì trong lòng tôi sẽ cảm thấy thật nhẹ nhõm. Nhưng mà năm nào cũng thế, chuyện cả thế giới cứ nháo cả lên đối với Murakami quả là chuyện đáng buồn. Tuy bản thân ông luôn giữ một thái độ bình thản.
Thêm nữa, với tư cách là vấn đề thực tế thì trong tư cách là nhà văn Nhật Bản thì ngoài Murakami ra sẽ chẳng có ai có khả năng đó cả. Bởi vì ông là một nhà văn hiếm có, người có thể viết ra điều nằm trong trái tim mọi người trên thế giới và được độc giả khắp thế giới đọc. Tôi nghĩ ông xứng đáng đoạt giải Nobel. Đương nhiên là khi ông giành giải, tôi sẽ muốn nói rằng “Xin chúc mừng ông”.
Isaka Yasushi: Thông qua Murakami, sự hiểu biết lẫn nhau trên thế giới sẽ tăng thêm?
Jay Rubin: Đương nhiên giữa những người hâm mộ sẽ có sự thấu hiểu qua lại và niềm vui chung. Đối với tôi, tôi muốn coi trọng “tác động văn học”, thứ kết nối trực tiếp trí tuệ của Murakami và trí tuệ độc giả.
Đấy là sự kết nối giữa Murakami và độc giả hơn là sự kết nối giữa độc giả với độc giả. Có thể thấy đó là sự kết nối theo chiều dọc hơn là chiều ngang.
Thực tế thì Soseki cũng tương tự. Trong lời lẽ của Soseki có cách diễn đạt gọi là “cảm hóa mang tính hoàn nguyên”. Nó xuất hiện trong bài báo được tóm tắt lại từ buổi nói chuyện của ông có tên Nền tảng triết học của văn nghệ vì vậy ban đầu khi đọc tôi đã có ấn tượng rất mạnh.
Cảm hóa mang tính hoàn nguyên chỉ sự cảm hóa ở đó “mối quan hệ thuần khiết và mang tính cá nhân” được thiết lập. Bản thân tác phẩm sẽ đi thẳng vào trái tim bạn đọc.
Isaka Yasushi: Hiện tại ông cũng đã xuất bản cuốn tiểu thuyết “Ánh sáng ngày thường”. Tác phẩm này khắc họa trại tập trung của Mỹ trong Chiến tranh thế giới thứ hai phải không?
Jay Rubin: Murakami cũng đã gửi lời chúc mừng tôi trên tạp chí Nami (NXB Sinchosha). Thật là sung sướng.
Mô típ của Ánh sáng ngày thường là chiến tranh nhưng nó vừa là tác phẩm được viết cho độc giả Mỹ như vốn thế, lại vừa là cuốn sách mà tôi kì vọng sẽ được cả độc giả Nhật Bản đón nhận. Từ xa xưa đã có văn học và các tác phẩm điện ảnh phản chiến được sáng tác nhưng chiến tranh mãi không kết thúc. Cũng có thể nghĩ một cách tiêu cực là cho dù có viết bao nhiêu về chuyện phản chiến đi chăng nữa thì cũng chẳng có ý nghĩa gì nhưng tôi muốn viết với thái độ tích cực hơn và muốn độc giả đọc nó.
Thật ra thì tác phẩm này bắt đầu được viết từ năm 1985, tức là 30 năm trước và nó được hoàn thành sau hai năm. Vào thời điểm đó, tôi đã liên hệ với một vài nhà xuất bản nhưng đều bị từ chối. Tôi nghĩ tác phẩm được chấp nhận lần này là vì nó viết về các trại tập trung, và cũng một phần là do đúng vào dịp “kỷ niệm 70 năm kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai”.
70 năm là quãng thời gian tương ứng với một đời người. Tôi nghĩ nếu lần này mà không ra được sách thì vĩnh viễn sẽ không bao giờ ra được nữa.
Murakami cũng là nhà văn nhạy cảm với chiến tranh. Tác phẩm của ông khiến độc giả phải suy ngẫm. Nó làm cho họ phải soi rọi bản thân mình. Tôi nghĩ đối với các chính trị gia khởi động chiến tranh, sự soi rọi đó là cần thiết. Bởi vì sức mạnh của văn học vượt xa hơn cả tưởng tượng.
Nguyễn Quốc Vương dịch
