Nếu có thể ở lại qua đêm tại Xuân Thủy mọi người sẽ có cơ hội ngắm nhìn bình minh trên cánh đồng ngao.

Vườn quốc gia Xuân Thủy hôm nay là một phần đặc biệt trong không gian tự nhiên của Ninh Bình: hơn 7.100 ha vùng lõi với những bãi bồi, cồn cát, rừng sú, rừng bần, lạch triều và những đàn chim di cư mỗi năm lại tìm về.

Có lẽ nên đến Xuân Thủy vào mùa chim di trú mới thấy hết cái rộng của một vùng cửa sông.

Trên những bãi triều vừa rút nước, chim kiếm ăn thành từng đàn; xa hơn là những vạt sú, bần chạy dọc theo các lạch nước, những bãi bồi thấp thoáng theo con nước. Phía ngoài nữa là biển. Cảnh quan ở đây không có núi đá dựng đứng như Tràng An, cũng không có những thung lũng và dòng sông len giữa núi như Tam Cốc. Xuân Thủy gần như nằm ngang trước mắt người đi, một vùng đất thấp luôn thay đổi theo thủy triều và phù sa.

Vườn nằm ở phía nam cửa Ba Lạt, cửa chính của sông Hồng đổ ra Vịnh Bắc Bộ, hiện thuộc các xã Giao Minh, Giao Hòa, Giao Phúc của tỉnh Ninh Bình. Vùng lõi có diện tích 7.110,08 ha, vùng đệm khoảng 8.000 ha. Những cồn nổi, bãi triều, lạch nước cùng rừng ngập mặn tạo nên một hệ sinh thái cửa sông ven biển tiêu biểu của châu thổ sông Hồng.

Điều đặc biệt của Xuân Thủy trước hết nằm ở lịch sử bảo tồn của vùng đất này. Năm 1988, Xuân Thủy được công nhận là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar, trở thành khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, mang số thứ tự 409 trong danh sách Ramsar thế giới. Đến năm 2003, Vườn quốc gia Xuân Thủy chính thức được thành lập. Năm 2004, nơi đây trở thành vùng lõi quan trọng của Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng được UNESCO công nhận.

Hơn ba thập niên sau dấu mốc Ramsar, giá trị ấy lại được ghi nhận ở một cấp độ mới. Tháng 9/2025, tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN lần thứ 18 ở Malaysia, Vườn quốc gia Xuân Thủy được công nhận là Vườn Di sản ASEAN thứ 15 của Việt Nam và thứ 69 của Đông Nam Á. Tháng 3/2026, tỉnh Ninh Bình tổ chức lễ đón nhận danh hiệu này tại xã Giao Minh.

Một “sân ga” của những cánh chim

Nếu phải tìm một hình ảnh để nhớ về Xuân Thủy, đó có lẽ là chim.

Vườn nằm trên tuyến đường di cư Đông Á - Úc Châu, một trong những hành lang di cư quan trọng của chim nước trên thế giới. Theo số liệu hiện được Vườn quốc gia Xuân Thủy công bố, tại đây đã ghi nhận 222 loài chim; toàn khu vực có hơn 330 loài thực vật và 1.583 loài động vật.

Nhưng những con số chỉ nói được một phần.

Mỗi năm, khi mùa đông về, nhiều loài chim từ phương bắc lại theo đường di cư xuống vùng cửa sông này kiếm ăn và trú đông. Những bãi bùn lộ ra khi thủy triều xuống trở thành một bàn ăn lớn, nơi các loài chim nước tìm cá nhỏ, giáp xác, nhuyễn thể và những sinh vật đáy.

Trong số đó, nổi tiếng nhất là cò thìa mặt đen, loài chim quý hiếm đã trở thành biểu tượng của Vườn quốc gia Xuân Thủy. Ngoài cò thìa mặt đen còn có nhiều loài đáng chú ý như choắt chân màng lớn, vịt đầu đen, choắt mỏ thẳng đuôi vằn, cò đen, sâm cầm, các loài mòng biển, bói cá, diều...

Riêng với cò thìa mặt đen, những cuộc kiểm đếm hằng năm cho thấy một tín hiệu đáng mừng. Mùa di cư 2023-2024, số lượng lớn nhất được ghi nhận tại Xuân Thủy là 103 cá thể. Đây là một chỉ dấu quan trọng về chất lượng sinh cảnh, bởi với chim di cư, sự tồn tại của một bãi kiếm ăn an toàn trên hành trình hàng nghìn kilômét có thể quyết định khả năng sống sót của cả quần thể.

Bởi vậy, giữ Xuân Thủy không đơn giản là giữ một khu rừng của riêng Ninh Bình. Những đàn chim đến đây rồi lại bay đi, vượt qua biên giới nhiều quốc gia. Bảo vệ một bãi triều ở cửa Ba Lạt vì thế cũng là giữ lại một mắt xích trên tuyến đường di cư quốc tế.

Khu rừng lớn lên cùng phù sa

Xuân Thủy còn thú vị ở chỗ đất đai nơi đây chưa bao giờ hoàn toàn đứng yên.

Phù sa sông Hồng gặp sóng và thủy triều tạo nên quá trình bồi tụ, xói lở liên tục. Cồn Lu, Cồn Xanh cùng các bãi bồi cửa sông hình thành trong chính quá trình ấy. Trên những vùng đất mới, cây ngập mặn bén rễ; hệ thống rễ giữ phù sa, tạo nơi trú ngụ cho nhiều loài thủy sinh, rồi những sinh cảnh mới tiếp tục hình thành.

Khoảng 1.500 ha rừng ngập mặn hiện diện trong Vườn. Sú, bần và những loài cây chịu mặn không tạo nên một khu rừng cao lớn theo cách quen thuộc. Nhiều nơi cây thấp, rễ bám sâu vào bùn, khi nước triều lên phần gốc chìm trong nước, khi triều xuống lại hiện ra cùng những bãi bùn đầy dấu chân chim, còng, cáy.

Chính vùng chuyển tiếp giữa sông và biển ấy tạo nên sự giàu có về sinh học. Theo Sở Du lịch Ninh Bình, tại Xuân Thủy có hơn 200 loài thực vật có mạch và hơn 150 loài cá, bên cạnh một hệ động vật nổi, động vật đáy và các nhóm sinh vật khác rất phong phú.

Rừng ngập mặn đồng thời là lớp chắn tự nhiên trước sóng, gió và xói lở bờ biển, giữ phù sa và tạo môi trường sinh sản cho nhiều loài thủy sản. Bởi vậy, bảo vệ rừng ở Xuân Thủy luôn gắn với đời sống của những cộng đồng cư dân sống quanh vùng đệm.

Đi vào rừng bằng con nước

Du lịch Xuân Thủy cũng khác với phần lớn những điểm đến nổi tiếng của Ninh Bình.

Ở đây khó có một điểm duy nhất để đứng lại chụp ảnh. Cách tốt hơn là xuống thuyền, đi theo những lạch nước giữa rừng ngập mặn, ra Cồn Lu, Cồn Xanh, quan sát chim và các bãi triều. Vào những thời điểm thích hợp trong mùa di cư, một chiếc ống nhòm đôi khi cần thiết hơn một chiếc máy ảnh.

Vườn hiện phát triển những hình thức du lịch sinh thái như đi thuyền, xem chim, điền dã, tìm hiểu hệ sinh thái đất ngập nước và trải nghiệm đời sống vùng quê ven biển. Một số hoạt động giáo dục môi trường còn đưa học sinh, sinh viên xuống bãi triều, tìm hiểu còng, cáy và sinh vật rừng ngập mặn.

Đây cũng là hướng đi cần được giữ ở một quy mô thích hợp. Với một khu vực có giá trị lớn về bảo tồn, du lịch không thể phát triển bằng cách đưa thật nhiều người vào vùng lõi. Sức hấp dẫn của Xuân Thủy nằm chính ở sự yên tĩnh cần thiết cho chim trời, ở những bãi triều còn nguyên nhịp lên xuống của con nước và những khu rừng không bị biến thành cảnh quan nhân tạo.

Vườn quốc gia Xuân Thủy - “sân ga” của những cánh chim.

Khi Vườn quốc gia Xuân Thủy trở thành Vườn Di sản ASEAN, chính quyền tỉnh Ninh Bình cũng xác định yêu cầu tiếp tục bảo vệ rừng, bảo tồn hệ sinh thái và các loài động, thực vật quý hiếm; đồng thời tăng cường giáo dục môi trường, nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế và phát triển bền vững.

Điều đó đặc biệt có ý nghĩa đối với một Ninh Bình đang xây dựng hình ảnh điểm đến xanh. Nếu Tràng An cho thấy khả năng gìn giữ một cảnh quan núi đá vôi và di sản văn hóa, Cúc Phương giữ những cánh rừng già trên núi đá, thì Xuân Thủy bổ sung vào bản đồ tự nhiên ấy một hệ sinh thái hoàn toàn khác: rừng ngập mặn và đất ngập nước cửa sông ven biển.

Ở nơi cuối dòng sông Hồng, đất vẫn được phù sa bồi thêm, rừng vẫn đi dần ra phía biển và những đàn chim vẫn trở lại sau mỗi hành trình dài.

Xuân Thủy vì thế không phải một cảnh quan đứng yên. Đó là một miền đất đang được sông và biển tiếp tục tạo dựng, từng ngày.