Ở Ninh Bình, di sản không chỉ nằm sau những cánh cổng đình, đền, chùa. Nó có mặt trong những mùa hội làng, trong tiếng hát văn nơi cửa phủ, trên chiếu chèo, trong một phường rối nước, hay ở đôi tay những người thợ vẫn ngày ngày làm trống, dệt lụa, chạm đá, đan cói. Nhiều phong tục, nghề cũ và lối sinh hoạt đã theo người dân qua nhiều đời, trở thành phần quen thuộc của mỗi làng quê. Chính những điều còn đang hiện diện ấy làm nên một phần đáng kể sức hấp dẫn văn hóa của Ninh Bình.

Không gian Ninh Bình hôm nay hội tụ nhiều tiểu vùng văn hóa của Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình trước đây. Từ vùng núi Hoa Lư đến đồng bằng Thiên Trường, Vụ Bản; từ núi Đọi, sông Châu xuống vùng đất mở Kim Sơn và miền biển, mỗi nơi vẫn giữ những phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và nghề truyền thống riêng. Dễ nhận thấy nhất là những mùa hội.

Tam Cốc - Ninh Bình. Ảnh: Nghi Nguyen Tuyen

Ở Cố đô Hoa Lư, lễ hội truyền thống tưởng nhớ Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành và những nhân vật gắn với kinh đô xưa. Tại Thiên Trường, lễ hội Đền Trần gắn với việc tưởng niệm các vua Trần. Ở đền Trần Thương, tín ngưỡng thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn lại được gìn giữ trong đời sống cộng đồng. Những nhân vật của chính sử, qua nhiều thế kỷ, đã bước vào đời sống dân gian, trở thành ký ức chung của từng vùng đất.

Một trong những không gian văn hóa đặc sắc nhất là Phủ Dầy, vùng đất gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh và tín ngưỡng thờ Mẫu. Ở đây, di sản không chỉ là những ngôi phủ cổ. Nó còn là nghi lễ, trang phục, âm nhạc, những mùa hội và đặc biệt là hát văn. Tiếng đàn nguyệt, tiếng phách cùng lời ca khi khoan khi dồn tạo nên một không gian nơi tín ngưỡng và nghệ thuật hòa vào nhau.

Ninh Bình còn có một kho tàng nghệ thuật dân gian phong phú. Chèo từng gắn với sân đình, ngày hội và đời sống làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Nghệ thuật múa rối nước cũng sinh ra từ chính môi trường ấy. Ở vùng Nam Trực, phường rối nước làng Rạch vẫn là một địa chỉ được nhắc đến của nghệ thuật rối nước dân gian. Mặt ao thành sân khấu, thủy đình thành phông cảnh; sau tấm mành là những người điều khiển con rối kể chuyện cày cấy, đánh cá, hội hè và sinh hoạt của làng quê. Di sản còn nằm trong đôi tay người thợ.

Vùng Ninh Bình cũ có thêu ren Văn Lâm, đá mỹ nghệ Ninh Vân, cói Kim Sơn, gốm Bồ Bát. Mỗi nghề gắn với điều kiện sống của một vùng: đá gắn với miền núi đá Hoa Lư, cói sinh trưởng trên vùng đất bồi Kim Sơn, nghề thêu tồn tại ngay giữa không gian Tam Cốc.

Lên vùng Hà Nam trước đây có trống Đọi Tam, lụa Nha Xá cùng nhiều nghề truyền thống. Một chiếc trống Đọi Tam phải đi qua nhiều công đoạn từ chọn gỗ, làm tang, xử lý da đến căng mặt trống. Khi hoàn thành, nó lại trở về với đình, chùa, trường học và lễ hội. Sản phẩm của làng nghề vì thế cũng là một phần của đời sống văn hóa đã sinh ra nó.

Ở vùng Nam Định trước đây, nghề đúc đồng Tống Xá, chạm khắc gỗ, sơn mài, dệt và nhiều nghề thủ công khác từng tạo nên những làng nghề nổi tiếng. Có nghề vẫn phát triển, có nghề đang thu hẹp. Bởi vậy, giữ một làng nghề không đơn giản là giữ vài sản phẩm cũ. Quan trọng hơn là giữ được người thợ và những kinh nghiệm đã truyền qua nhiều đời.

Đây cũng là câu chuyện đặt ra khi đưa di sản vào hoạt động du lịch.

Tràng An - Ninh Bình. Ảnh: Phong Nguyen

Một lễ hội nếu chỉ chạy theo lượng khách có thể mất dần vẻ trang nghiêm. Một nghi lễ bị tách khỏi môi trường tín ngưỡng rất dễ trở thành màn trình diễn. Làng nghề nếu chỉ chạy theo đồ lưu niệm rẻ tiền cũng có nguy cơ đánh mất kỹ thuật và thẩm mỹ vốn có. Du lịch văn hóa vì thế không phải đưa thật nhiều người tới một di sản, mà trước hết phải giúp người đến hiểu di sản ấy thuộc về cộng đồng nào và vì sao nó được gìn giữ.

Một hành trình ở Ninh Bình có thể vì thế đi xa hơn cách tham quan thông thường. Người ta có thể nghe một câu hát văn ở Phủ Dầy, xem một tích rối nước ở làng Rạch, nhìn người thợ làm trống Đọi Tam hay theo những sợi cói Kim Sơn từ lúc phơi ngoài đồng đến khi thành sản phẩm.

Khi ấy, chuyến đi không dừng ở việc ngắm cảnh, xem di tích, mà mở ra một cách hiểu khác về con người và nếp sống của từng vùng quê. Những đình chùa xuống cấp rồi còn có thể tu bổ, những pho tượng hư hại còn có thể phục chế; nhưng một câu hát đã thất truyền, một nghề cũ không còn người nối nghiệp, một nghi lễ đã mất khỏi sinh hoạt làng xã thì có khi chẳng dễ gì tìm lại được.

Bởi vậy, phần quý giá nhất của tài nguyên văn hóa Ninh Bình đôi khi không nằm ở những gì đồ sộ. Nó có thể ở sau cánh cổng một ngôi làng, trong xưởng nghề còn đỏ lửa, trên chiếu chèo, trước thủy đình hay giữa một mùa hội. Ở những nơi ấy, quá khứ chưa nằm yên. Nó vẫn đang sống cùng con người hôm nay.