Ngày 10/3, Hội chợ sách Luân Đôn (London Book Fair) khai mạc trong bầu không khí khác thường: bên cạnh các cuộc gặp gỡ bản quyền và giao dịch xuất bản quen thuộc, hàng nghìn nhà văn đã tham gia một chiến dịch phản đối trí tuệ nhân tạo (AI), cho rằng các công ty công nghệ đang sử dụng tác phẩm của họ để huấn luyện mô hình AI mà không xin phép hay trả thù lao.
Sự kiện này không chỉ làm nóng Hội chợ sách Luân Đôn, mà còn lan sang Hội chợ sách Paris, dự kiến diễn ra từ ngày 17 đến 19/4, nơi Amazon, một trong những nhà tài trợ lớn, đã quyết định rút lui sau các lời kêu gọi tẩy chay liên quan đến vấn đề sách do AI tạo ra.
 |
| Cuốn sách Đừng ăn cắp cuốn sách này. Trang bìa sau của cuốn sách ghi rõ: “Chính phủ Anh tuyệt đối không được hợp pháp hóa hành vi ăn cắp sách để trục lợi cho các công ty trí tuệ nhân tạo.” |
Một trong những hình thức phản đối gây chú ý nhất tại Hội chợ sách Luân Đôn năm nay là sự xuất hiện của một cuốn sách đặc biệt mang tên Don’t Steal This Book (tạm dịch: Đừng ăn cắp cuốn sách này).
Khoảng 10.000 nhà văn, trong đó có nhà văn đoạt giải Nobel Kazuo Ishiguro, cùng nhiều tác giả nổi tiếng như Philippa Gregory, Richard Osman hay Malorie Blackman, đã cùng tham gia dự án này. Nội dung của cuốn sách gần như “trống”: toàn bộ phần văn bản chỉ là danh sách tên của các tác giả tham gia chiến dịch.
 |
Những bản in của cuốn sách được phát cho khách tham dự Hội chợ sách Luân Đôn từ ngày 10/3, như một thông điệp mang tính biểu tượng. Trang bìa sau của cuốn sách ghi rõ: “Chính phủ Anh tuyệt đối không được hợp pháp hóa hành vi ăn cắp sách để trục lợi cho các công ty trí tuệ nhân tạo.”
Theo các tác giả tham gia chiến dịch, cuốn sách “trống” này là lời cảnh báo: nếu tác phẩm của nhà văn bị khai thác tự do để huấn luyện AI mà không được bảo vệ bản quyền, tương lai của văn chương có thể chỉ còn lại những “trang trắng”.
Người khởi xướng chiến dịch là Ed Newton-Rex, một nhà soạn nhạc và nhà hoạt động bảo vệ bản quyền nghệ thuật. Ông cho rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang dựa trên việc khai thác khối lượng lớn dữ liệu sáng tạo mà không có sự đồng ý của tác giả. Ông tuyên bố: “Ngành công nghiệp AI được xây dựng trên những tác phẩm bị đánh cắp… những tác phẩm bị sử dụng khi không được phép hoặc không trả tiền.”
Theo Newton-Rex, đây không phải là “tội ác không có nạn nhân”. Các hệ thống AI tạo sinh có thể cạnh tranh trực tiếp với chính những người sáng tạo, những tác giả đã vô tình cung cấp dữ liệu huấn luyện cho chúng. Vì vậy, ông kêu gọi chính phủ Anh không hợp pháp hóa việc sử dụng các tác phẩm sáng tạo mà không có sự cho phép của tác giả.
Nhà văn Malorie Blackman, một người tham gia dự án, cũng nhấn mạnh rằng việc các công ty AI phải trả tiền cho tác phẩm của nhà văn là điều hoàn toàn hợp lý: “Việc các công ty trí tuệ nhân tạo phải trả tiền khi sử dụng sách của các tác giả là một yêu cầu hoàn toàn hợp lý.”
Sự phản đối của giới sáng tác diễn ra trong bối cảnh chính phủ Anh đang xem xét thay đổi luật bản quyền. Một trong những đề xuất gây tranh cãi là cho phép các công ty AI sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện hệ thống của họ, trừ khi tác giả chủ động tuyên bố từ chối.
Đề xuất này đã khiến nhiều nghệ sĩ, nhà văn và nhà xuất bản phản ứng mạnh mẽ. Theo lịch trình, đến ngày 18/3, chính phủ Anh phải công bố báo cáo đánh giá tác động kinh tế của những thay đổi dự kiến đối với ngành sáng tạo.
 |
| Người khởi xướng chiến dịch là Ed Newton-Rex, một nhà soạn nhạc và nhà hoạt động bảo vệ bản quyền nghệ thuật. Ảnh: Jill Mead. |
Song song với các cuộc biểu tình, ngành xuất bản cũng đang tìm kiếm giải pháp trung gian. Tại Hội chợ sách Luân Đôn, tổ chức Publishers’ Licensing Services đã công bố kế hoạch xây dựng một hệ thống cấp phép tập thể, cho phép các công ty AI tiếp cận hợp pháp với các tác phẩm xuất bản nếu trả phí bản quyền.
Trong khi tranh cãi còn đang diễn ra ở London, một khủng hoảng khác lại xuất hiện tại Hội chợ sách Paris.
Amazon – một trong những nhà bán sách lớn nhất thế giới – vốn là nhà tài trợ của hội chợ, nhưng đã quyết định rút lui sau khi các hiệp hội nhà sách và nhà xuất bản Pháp kêu gọi tẩy chay.
Syndicat de la Librairie Française (SLF) và các tổ chức trong ngành đã lên tiếng chỉ trích Amazon, cho rằng nền tảng này đang góp phần làm rối loạn thị trường sách. Trong một tuyên bố, Hiệp hội các nhà xuất bản và bán sách Pháp (FLA) cáo buộc Amazon tìm cách: lấp đầy thị trường bằng sách do trí tuệ nhân tạo tạo ra, quảng bá các cuốn sách này bằng đánh giá giả, và thậm chí tạo ra các danh sách bán chạy giả mạo.
Theo FLA, việc hợp tác với Amazon vì lợi ích kinh tế ngắn hạn là một quyết định “vô trách nhiệm” đối với ngành xuất bản. Trước áp lực tẩy chay, Amazon tuyên bố rút khỏi hội chợ để “tránh làm trầm trọng thêm cuộc tranh cãi vô lý này.”
Sự việc tại hai hội chợ sách lớn của châu Âu cho thấy trí tuệ nhân tạo đang trở thành vấn đề trung tâm của ngành xuất bản toàn cầu.
Các công cụ AI cần khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm hàng triệu cuốn sách có bản quyền, để phát triển các hệ thống như chatbot hay công cụ tạo văn bản. Điều này đã dẫn tới nhiều vụ kiện tụng ở cả châu Âu và Mỹ giữa các tác giả, nhà xuất bản và các công ty công nghệ.
Trong bối cảnh AI ngày càng tham gia sâu vào các lĩnh vực sáng tạo như văn học, điện ảnh, âm nhạc hay thiết kế, những tranh cãi về bản quyền, sinh kế của nghệ sĩ và tương lai của lao động sáng tạo gần như chắc chắn sẽ tiếp tục.
Các hội chợ sách, vốn là nơi tôn vinh tác giả và giao dịch bản quyền, đang trở thành mặt trận mới của cuộc tranh luận lớn nhất của thời đại xuất bản số.
