Buổi trao giải và đêm thơ (12/4/1970) được tổ chức long trọng tại Câu lạc bộ Đoàn Kết gần kề Nhà hát Lớn - Hà Nội. Ngoài vui chung, chúng tôi có thêm một niềm vui riêng: trong số 20 người được giải thưởng có 5 người học ở trường Đại học Tổng hợp Hà Nội: Bế Kiến Quốc, Vương Trọng, Mã Giang Lân, Vũ Duy Thông, Ý Nhi. Bế Kiến Quốc trẻ nhất vừa tốt nghiệp khoa Ngữ Văn khi tròn 20 tuổi lại chiếm giải cao, giải nhì (Phạm Tiến Duật giải nhất). Đây là thời kì hồn nhiên trong sáng của lớp trẻ làm thơ. Nhiều người lúc đó đánh giá cuộc thi thơ như một sự kiện văn học 1969. Đài Tiếng nói Việt Nam cũng góp phần động viên lớn cho phong trào sáng tác thơ bằng việc đưa tin, ngâm thơ, bình những bài thơ được giải thưởng. Dù viết về vấn đề gì thì những bài thơ dự thi đều góp phần vào động viên cổ vũ cho việc thực hiện những nhiệm vụ chính trị lúc này. Người đọc nhớ Những dòng sông, Mẹ trồng cây trên đường ra hỏa tuyến của Bế Kiến Quốc, Bài thơ nằm võng, Hoa trẩu, Hội vật quê tôi của Vương Trọng, Trụ cầu Hàm Rồng, Bình minh trên sông của Mã Giang Lân, Bè xuôi sông La, Ngọn đèn lò của Vũ Duy Thông, tình yêu con của người mẹ trẻ May áo cho con của Ý Nhi.
Sau những lần gặp gỡ trao đổi, động viên, liên hoan, chúng tôi mỗi người lại trở về công việc của mình. Vương Trọng ở quân đội, Vũ Duy Thông phóng viên báo chí, Ý Nhi ở Viện Văn học, tôi công tác ở trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Bế Kiến Quốc về Ty Văn hóa Hà Tây rồi báo Văn nghệ môi trường có nhiều điều kiện cho Quốc gắn bó với sáng tác hơn cả. Chiến tranh đã lan rộng khắp đất nước. Một không khí khẩn trương sôi sục vừa chiến đấu vừa sản xuất. Các cơ quan, nhà máy, trường học sơ tán khỏi thành phố, đâu đâu cũng hầm hào trận địa pháo phòng không. Không thể khác ở lứa tuổi nào, thơ cũng hướng đến những vấn đề nóng bỏng của cuộc sống nhân dân, sự mất còn của dân tộc, không có thứ thơ cách biệt với đời sống. Bế Kiến Quốc cũng đã tự bạch: “Theo tôi, thơ có giá trị là thơ phải nâng cao tâm hồn con người. Những nhà thơ thành công là những nhà thơ nói được tiếng nói của thời đại, của đất nước, chứ không phải những nhà thơ chỉ có ‘kĩ thuật cao’. Và điều quan trọng là thơ phải luôn luôn hướng về phần sáng của cuộc đời”.
Thơ của Bế Kiến Quốc lúc này, ngay tên bài cũng đã gợi cho người đọc một hướng tiếp cận, suy nghĩ: Mẹ trồng cây trên đường ra hỏa tuyến, Sau còi báo yên, Lên đồi dâu, Vùng bãi, Buổi sớm ở trung tâm gà giống Ba Vì, Cô kĩ sư thổ nhưỡng và con chim sơn ca, Trung du, Chờ mùa gặt… Đi vào cụ thể là những cảm xúc chân thực:
|
“Uống bát nước chè bên nòng súng,
trưa nắng cháy
Nghe màu xanh bờ bãi mát trong lòng!
Bình tĩnh ngồi bên những trái bom
Đâu trong gió mái chèo xa vọng lại:
Đêm mưa không đèn vững vàng tay lái
Đường dẫn đi như những dòng nước tới
mênh mông…”
“Sinh ở đâu mà ai cũng anh hùng?
Tất cả trả lời: Sinh bên một dòng sông…”
(Những dòng sông)
Và cô gái Hà Nội trong một Đêm âm nhạc: “Bàn tay em xinh xắn đặt trong lòng/ Ba năm vắng ít về Hà Nội/ Theo những tuyến đường băng rừng vượt suối/ Qua ngàn đêm đèn dù đỏ bom rung/ Vẫn là dáng tay em êm ả đặt trong lòng/ Tháo kíp nổ cũng bàn tay ấy nhỉ”… Ngay cả khi Trò chuyện với ngôi sao xa xôi, tác giả cũng nhận ra: “Ngôi sao ấy/ Tôi đã thấy khi đứng trong chiến hào/…/ Sao xanh lắm mặc đạn bom ác liệt”. Ở đâu, đi đâu, nghĩ gì, viết gì thơ Bế Kiến Quốc đều hướng đến một tư tưởng, một tâm thế chủ động, tự tin trong cuộc sống chiến tranh của dân tộc. Ý thức công dân, trách nhiệm của người cầm bút rất tự nhiên, hồn nhiên, trong sáng.
Dễ nhận ra điểm trội, khác biệt trong thơ Bế Kiến Quốc là một tâm hồn trẻ trung, say đắm, tài hoa. Không phải cứ trẻ là tài hoa, cũng không đơn thuần là người có tài về nghệ thuật văn chương. Tôi nghĩ tới nghệ sĩ tâm hồn phong phú, phóng khoáng, giàu tình cảm, dễ rung động, nhạy cảm với cái đẹp của thiên nhiên, con người, muôn màu cuộc sống. Con người tài hoa có khi phải vượt lên những nhọc nhằn, lam lũ, ung dung tự tại, thanh bần mà sang trọng. Những ngày cả dân tộc trần lưng chiến đấu và sản xuất, có một chút tài hoa, giữ được một chút tài hoa là quý. Chất tài hoa thấm vào tâm hồn, tính tình, cách ứng xử với cuộc đời, hiện lên cốt cách của mỗi cá tính. Đọc thơ Bế Kiến Quốc chúng ta thấy rõ một bút pháp tài hoa trong rung động trước hiện thực cuộc sống, trong cách sử dụng ngôn ngữ màu sắc đường nét để bộc lộ tư tưởng tình cảm có thiên hướng về cái đẹp, cái nên thơ. Chưa đầy một năm, Bế Kiến Quốc đã viết 116 bài thơ tình cùng với nhiều bài thơ về những vấn đề khác của đời sống, chứng tỏ một nội lực phong phú, say đắm. Đúng, tình yêu có ma lực sức hút ghê gớm. Vẫn là những chờ đợi nhớ mong hẹn hò mừng vui hạnh phúc, nhưng Bế Kiến Quốc thể hiện tài hoa mọi sắc thái những nỗi niềm. Cảm ơn trời đất: “Anh chắp tay anh tạ ơn trời đất/ Đã mang em ban tặng cuộc đời anh/ Niềm vui lớn, tâm hồn không giữ được/ Cứ tràn ra xanh nõn mọi cây cành” (Bỗng có em), lại cảm ơn thiên nhiên Ba ngày đã giúp cho tình yêu đằm thắm dài lâu:
“Ba ngày trời đã chiều ta
Mùa thu trăng sáng cả ba đêm liền
Cảm ơn một bóng cây hiền
Đã cho hai đứa đứng bên tâm tình
…Ba ngày chất chứa yêu tin
Đã cho ta sống trăm nghìn ngày sau”.
Tập Đất hứa viết từ tháng 7/1975 đến tháng 5/1976 có nhiều bài thơ trong sáng thanh thoát như thế. Có một số bài thơ của tập bản thảo này đã được đưa vào tập thơ đầu tay in chung của Bế Kiến Quốc: Những dòng sông (NXB Tác phẩm mới, 1979). Những dòng sông chủ yếu được viết trong những ngày chiến tranh ác liệt và những ngày đầu mới hòa bình thống nhất đất nước còn nhiều khó khăn bề bộn. Nhưng ở đây thấy một tâm hồn nhạy cảm với tình người, thiên nhiên, cái đẹp thánh thiện: “Lời yêu mến với em anh nhắc lại/ Cho trời cao nhắc lại một trăng vàng/ Cho cây cành nhịp thu sang nhắc lại/ Ngày yêu nhau ngày ấy sẽ không tàn” (Ngày kỷ niệm, 1975). Rồi Gặp thiên nhiên, Trăng Phong Châu, Mô tả, Đêm trăng, Trò chuyện với ngôi sao xa xôi. Và Tuần trăng mật: “Đưa em từ biển lên rừng/ Tuần trăng mật/ Ngọt một vừng mến yêu/ Những năm đất nước còn nghèo/ Lấy sao sớm lấy mây chiều tặng nhau”. Có một tứ thơ rất tài hoa thú vị. Nhà thơ Đợi thu về, đợi thiên nhiên. Thiên nhiên không là gì cả. Đẹp, dịu dàng muốn có ý nghĩa, làm nên mùa thu phải có con người, có “em”.
|
“Hôm nay anh đợi thu về
Gió heo may
khắp bốn bề heo may
Lá xao xác giữa ngàn cây
Chiều êm ái một màu mây dịu lành
Đất trời hồi hộp cùng anh
Có em về nữa là thành mùa thu…”
Cách biện luận thật đáng yêu.
Nhưng hình như ngay từ rất sớm cùng với chất tài hoa, trong tư duy nghệ thuật thơ Bế Kiến Quốc đã có nhiều biện luận. Biện luận, tranh luận, triết luận tôi nghĩ là một thói quen thường gặp trong cuộc sống học tập của sinh viên đại học. Trước đây những người thực sự có khả năng văn học mới thi vào học khoa Ngữ văn - Đại học Tổng hợp Hà Nội. Không khí học nhóm, thảo luận, độc lập suy nghĩ, tự do sáng tạo là phẩm chất cần có ở sinh viên. Tôi đã thử tính trong danh sách hội viên Hội Nhà văn Việt Nam có đến hơn một trăm năm mươi người đã ngồi ghế Đại học Tổng hợp Hà Nội. Tôi không ngạc nhiên khi đọc những câu thơ thấm đẫm chất triết lí của Bế Kiến Quốc. Khi còn là sinh viên, Bế Kiến Quốc đã suy tư, truy tìm cái bản ngã, những nguyên nhân xảy ra trong cuộc sống nhân sinh, những nghi vấn, chất vấn triết học không dễ tường minh.
“Hoa huệ trắng. Và bức tường cũng trắng
Sao bóng hoa trên tường lại đen
Em đừng nhìn đi đâu nữa em
Anh không biết vì sao, ai có lỗi
Nhưng mãi mãi vẫn còn câu hỏi
Sao bóng hoa trên tường lại đen”.
Bài Hoa huệ này Bế Kiến Quốc phát khởi từ năm 1969 và mười mấy năm sau 1987 mới hoàn thành. Năm 2013, tôi gặp một bài thơ rất ngắn, rất độc đáo trong tập Ánh sáng và tro tàn của Karl Lubomirski do Quang Chiến chuyển ngữ. K.Lubomirski sinh năm 1939 tại Cộng hòa Áo, sống ở Ý nhưng lại nổi danh trong văn chương Đức ngữ. Toàn bài thơ:
|
“Vì sao
Ánh sáng lại trở thành bóng tối
Khi đi qua chúng ta”.
Hóa ra con người luôn luôn ngây thơ ngơ ngác không tìm ra được lời đáp cho những nghi vấn, tự vấn về bản thể. Hoa huệ còn ám ảnh Bế Kiến Quốc ở một tâm thế khác: “Hoa huệ trắng muốt trong đêm/…/ Môi chạm tới hoa, hoa biến mất/…/ Thân cát bụi trả về bụi cát” (Bài mô tả số 16). Lại một suy tư về kiếp sống, trăn trở quá sớm về đời người, chấp nhận như một định mệnh khi tuổi chưa đến bốn mươi: “Chót sinh ra đời/ Như hạt bụi/ Gió thổi/ Thì hãy cho tôi ở lại/ Trên khuôn mặt những người/ Xây bào dệt đúc cấy hái/ Để theo dòng mồ hôi/ Theo một giọt nước mắt/ Tôi sẽ rơi/ Về đất” (Hạt bụi). Những triết thuyết đông tây đều có mặt trong thơ Bế Kiến Quốc. Từ hiện hữu hiện sinh: “Em/ Hãy nâng niu từng ngày tháng phút giây/ Khi hai đứa được bên nhau gần gũi/ Đừng rời nhau, bàn tay trong bàn tay/ Hãy biết quý tình yêu thời hiện tại/ Ta đã gặp được nhau, ngay ở cõi đời này/ May mắn ấy chắc gì còn lặp lại” (Đừng hẹn kiếp sau); đến tư duy Phật giáo “Tôi phải đi một khi ngày đã tận/ Yêu đã xong, ân oán cũng xong rồi/ Tôi tịch diệt giữa cõi trần bụi bặm/ Ánh hào quang lìa hẳn cảnh luân hồi” (Không đề 1). Và Lão giáo vô vi thanh thản an nhiên:
“Bên bờ ngồi duỗi đôi chân
Một mình lặng ngắm cõi trần phù du…
Hay là lên núi thanh tu
Hay là vào giữa mùa thu lánh đời?
Không cười khóc, không buồn vui
Không thương không giận, không vơi
không đầy”.
(Bên sông)
Bên sông viết ngày 10/2/2002, bốn tháng trước ngày 25/6/2002 Bế Kiến Quốc vào cõi vĩnh hằng. Đây có phải là lời tâm sự cuối cùng, an ủi mình cũng là lời nhắn gửi người ở lại? Chắc chắn Bế Kiến Quốc đã đọc nhiều, nghĩ nhiều về nhân sinh về bản mệnh có đan xen hiện thực, siêu thực và cả những mù mờ của tiềm thức.
Điều khẳng định xót xa con người tài hoa này ra đi quá sớm. Năm mươi ba, cái tuổi chín chắn và sung sức trong sáng tạo. Sự thực Bế Kiến Quốc đã viết nhiều, nhưng sinh thời chỉ một tập chung Những dòng sông (1979) và Cuối rễ đầu cành (1994), một tập thơ chất lượng gợi nhiều điều suy ngẫm. Liên tục 23 năm (1977-2000) làm việc ở báo Văn nghệ, đi đọc viết, in ấn thuận lợi Bế Kiến Quốc sao lại im lặng nhiều. Một bản lĩnh, một quyết định không vì những đòi hỏi ham hố tầm thường. Không duy lợi, Bế Kiến Quốc ung dung duy lí duy mĩ. Đọc Cuối rễ đầu cành và Mãi mãi ngày đầu tiên, di cảo in cuối năm 2002, chúng ta nhận rõ hơn Bế Kiến Quốc.
Nhìn chung hai thi tập này là hồn cốt tác giả. Câu chữ sáng trong tinh chất. Sự gắn kết con người thơ và cuộc sống xã hội hiện lên những lo toan bất ổn, những dự cảm mong manh về bản mệnh riêng và số phận chung. Cái nhìn lưỡng phân luôn là tâm thế thường trực với những cảm hứng trực giác, Bế Kiến Quốc nhận ra tính tương liên của sự vật, dù có khi gây sốc cho cảm quan. Đẹp tuyệt mĩ và thế giới tả tơi, yêu cái đẹp phải nhìn cái xấu xa, yêu tiếng hát phải nghe lời thô bỉ, gặp gỡ và chia xa, “Thương con người cứ phải làm con người”, “Đọc hoài chính đạo chẳng kiếm ra”. Một bài thơ rất tiêu biểu: Cuối rễ đầu cành cũng là tên tập thơ. Nhà thơ lập luận: “Vươn mãi vào bề sâu/ Cái rễ non tìm đường cho cây/ Qua sỏi đá có khi tướp máu/ Hướng mãi lên chiều cao/ Cái cành non vượt mưa đông nắng hạ/ Nảy chiếc lá như người sinh nở”. Cây có biết cái đau đớn của sự sinh thành tăng trưởng. Cây cứ vươn lên bầu trời, sự sống cứ tuần hoàn tiến hóa. Rễ cây cứ âm thầm đau đớn cắm sâu vào đất đá. Và con người cũng thế, vô tư “hưởng lợi”. Nhưng nhà thơ biết, đất biết “Chỉ có đất yêu cây thì đất biết/ Những cơn đau nơi cuối rễ đầu cành”. Một ý niệm về sự tái sinh liên tục, về một bản thể vượt lên để tồn tại. Bài thơ ngắn triết luận cần gọn mới có sức nặng tư tưởng. Cái nhìn đa diện biện chứng ấy xuất hiện quá sớm, hai mươi tám tuổi, Bế Kiến Quốc đã viết khi tiễn một người đi:
“Tiếc thương cũng muộn
Hoa tặng chẳng kịp mang khi người
còn sống
Hoa tang mà làm chi!
Lời tốt chẳng nói ra khi người còn đang sống
Lời điếu văn nghĩa gì!”
Cứ băn khoăn trăn trở về ứng xử về lẽ đời, kiếp sống:
“Mây trắng đi trên đầu
Hư vô rơi lặng lẽ
Người còn đây. Người đâu?
Cuộc đời cho gặp nhau
Cuộc đời làm li biệt
Cái nghĩa lí cao sâu
Đến giờ tôi mới biết”.
(Thơ tiễn một người, 1977)
Đến đây tôi muốn nêu một so sánh. Cùng viết về đối tượng như Bế Kiến Quốc nhà thơ Ý Nhi hướng vào xót thương, gợi lại những kỉ niệm rưng rưng xúc động: “Trang sách nào đã mở/ bao mùa thu lá phong/ trời xanh như nước mắt/ lối mòn bao dấu chân/ ngỡ Lệ vẫn đang gần/ áo sẫm màu cỏ úa/ lớp chúng mình giữa đồi/ gió lùa qua vách nứa/ chiều nay mình trở về/ căn nhà xưa của Lệ/ tưởng chỉ sau ô cửa/ là chúng mình có nhau (Với Lệ, 1978). Hai bài thơ hay, cảm động theo hai tâm thế tư duy nghệ thuật. Thơ Bế Kiến Quốc luôn là những dự báo, dự cảm về sự ra đi của chính mình. Xót xa khi mới năm mươi tuổi, 15 tháng Chạp Mậu Dần thật buồn thảm lạnh buốt. “Lâu lắm rồi mới lại có một mùa đông rét thế”. Lời thơ như những điệp khúc day dứt dồn dập đập lên số phận:
“Còn quá ít thời gian để làm nốt những việc
phải làm
Còn quá ít thời gian để trả xong món nợ
Còn quá ít thời gian để tròn một lời hứa
… Liệu anh có ra khỏi mùa đông và tới được
Mùa xuân ẩm ướt mùa hè nóng nực
Liệu anh còn kịp trồng xuống một cái cây
Trên con đường rồi em sẽ qua
… Rồi đây anh ra đi - người bộ hành đơn độc
Xin em đừng buồn, đừng khóc
Anh đã có tình yêu
để mang theo
Và những gì anh mơ - sẽ trở thành sự thật
Trên trái đất
Chẳng thể nào không buồn khi nói lời giã biệt
Cuộc đời ơi! Xin cảm tạ cuộc đời!
Thời gian rất ngọt ngào, vì chỉ còn quá ít
Cốc nước cuối cùng này
sẽ uống với em thôi”.
(Chiều cuối năm ngoài ga)
Không gì bàng hoàng và đau đớn hơn những lời như di chúc ấy.
Vẫn cái nhìn lưỡng phân, nhìn sự vật theo những chiều đối nghịch, gặp nhau rồi li biệt.
“Mai rồi đôi ngả hành trình
Biết đâu tất cả lại thành hư vô”.
(Chia tay)
Như một mặc định:
“Hư vô rơi lặng lẽ” (Thơ tiễn một người)
“Đêm hư vô. Anh đã hết là anh”
(Không đề 2)
“Thế giới vô bờ biển khổ mênh mông”
(Nhà thơ ơi)
“Chót sinh ra đời - Như hạt bụi” (Hạt bụi)
“Thân cát bụi trả về bụi cát” (Bài mô tả 16).
Thơ Việt Nam có một dạo ít nói đến tâm linh, tiềm thức vô thức, đến số kiếp, phận người nhưng thơ Bế Kiến Quốc lại nói đến khá nhiều về những điều ấy. Phải chăng đây cũng là một trong những lí do Bế Kiến Quốc dè dặt trong việc công bố sáng tác của mình. Nhưng dù sao cũng chứng minh Bế Kiến Quốc là một bản lĩnh, kiên định tạo nên nét riêng độc đáo cho thơ: Linh cảm hiển minh cho một tương lai thân phận.
Tài hoa và bản lĩnh, Bế Kiến Quốc cũng định vị mình trong niềm vui sống cộng đồng, tin yêu và nhân ái: “Tin yêu vào cuộc đời/ Dù tôi đến chậm nhất/ Người đợi còn đợi tôi” (Có một người đợi tôi); “Chiều nay ngồi thăm thẳm dưới thu xanh/ Thấy Nghìn mắt nghìn tay tỏa hào quang lặng lẽ/ Quanh gương mặt nhân từ/ gương mặt Mẹ/ Nguồn sức mạnh diệu kì là đó. Việt Nam ơi!” (Tượng Nghìn mắt nghìn tay). Thơ Quốc có nhiều bài trách nhiệm với đời: “Ta sẽ trở thành nguồn nước/ Âm thầm bồi đắp cho con” (Bài không tên số 5).
Rất nhiều bài tâm sự cảm động: Nếu một ngày nào… Mặc kệ đi!, Với Chương, Không đề 3, Khuyên bạn, Cơm nắm, Cơn mưa, Một ngày vui… Ở đây Bế Kiến Quốc trở lại cái tuổi trẻ trung trong sáng đời mình khi 23 tuổi, nhớ Cao Bá Quát và tâm nguyện:
“Nguyện cùng Người: Chẳng dám quên
Phải đem tài trí báo đền nước non!”
(Lại qua Quốc Oai, lại nhớ Cao Bá Quát)
Bế Kiến Quốc, một con người dễ gần dễ thương, một nhà thơ đi qua cuộc đời để lại dấu ấn sâu đậm bằng tấm lòng chân thành nhiều suy tư trắc ẩn. Và trên hết là những vần thơ nặng tình người, tình đất nước.
