Tôi đã không tin, không cho tài khoản. Rốt cuộc việc này là có thật khi tôi tự đến trung tâm bản quyền để xác nhận và nhận tiền. Thứ hai là cuộc gọi từ một công ty sách muốn gửi tôi một tập thơ vừa ra. Công ty này quen thuộc với tôi nhưng giọng người gọi lạ nên tôi đã dè dặt, và phải sau khi gọi cho lãnh đạo công ty biết đó đúng là người của họ tôi mới cho địa chỉ nhà. Và thứ ba là cuộc gọi của một người chuyển hàng đưa sách đến, tác giả sách đã báo trước, nhưng vì người chuyển nói sai địa chỉ khiến tôi bỗng nghi ngờ. Cuốn sách do đó lẽ ra đến tay sớm đã phải chậm mất mấy ngày.
|
Cả ba trường hợp trên của tôi đều xuất phát từ một lý do: sợ bị lừa đảo. Công nghệ phát triển, trí tuệ nhân tạo (AI - Artificial Intelligence) ra đời và ứng dụng trong đời sống, đã giúp ích rất nhiều cho con người. Nhiều điều nhiều việc trước đây là không thể, thậm chí là không tưởng, nay đã thành hiện thực nhờ AI. Nhưng cái gì cũng có mặt trái của nó. Công nghệ là công cụ, phương tiện. Con người sử dụng nó theo hướng thiện, hướng tích cực là tốt. Ngược lại là xấu. Và hiện nay cái xấu đó đã xuất hiện cùng với việc sử dụng AI để lừa đảo. Sự lừa đảo bằng AI không chỉ gây thiệt hại vật chất. Nó còn làm mất lòng tin người của con người.
Những cuộc gọi lừa đảo với nhiều thủ đoạn tinh vi dùng AI giả giọng nói, giả gương mặt, giả chữ viết đã “bẫy” được khá nhiều người. Từ đó người ta đâm ra thận trọng, nghi ngờ, không biết đâu thật giả. Có lẽ rồi đến một lúc nào đó cái thật phải là cái nằm ngoài công nghệ. Tôi có đi dạy nên cũng đau đầu đối phó với nạn dùng AI của người học khi làm bài. Chấm bài biết là sinh viên có dùng AI. Họ không trung thực với mình và với giáo viên? Có lẽ thế. Họ lừa đảo để được điểm? Nói thế thì nặng nề. Nhưng đọc các bài thi, bài kiểm tra ngày nay tôi chắc không giáo viên nào không lởn vởn ý nghĩ nghi hoặc về cách học sinh, sinh viên làm bài: đó là kiến thức của họ hay của AI?
Mà ngay sự công khai hay giấu kín việc mình có sử dụng AI trong công việc cũng liên quan đến lòng tin của con người. Một cơ quan nước ngoài đã tiến hành 13 thí nghiệm với hơn 5.000 người tham gia đã đưa đến một kết luận: việc tiết lộ bạn dựa vào AI sẽ làm giảm sự tin cậy của bạn ở mọi người. “Tại sao việc công khai và minh bạch về sử dụng AI lại khiến mọi người ít tin tưởng bạn hơn? Một lý do là mọi người vẫn kỳ vọng vào nỗ lực của con người trong viết lách, suy nghĩ và đổi mới. Khi AI đảm nhận vai trò đó và bạn nhấn mạnh điều đó, công việc của bạn sẽ trở nên kém chính đáng hơn” - báo cáo thí nghiệm viết. Vậy nếu che giấu việc sử dụng AI thì có giữ được lòng tin của mọi người vào bạn không? Báo cáo thí nghiệm nói rõ: “Nếu bạn sử dụng AI trong công việc, việc che giấu có thể còn tệ hơn cả tội ác. Chúng tôi nhận thấy rằng việc âm thầm sử dụng AI có thể gây ra sự suy giảm niềm tin nghiêm trọng nhất nếu sau này người khác phát hiện ra. Vì vậy, việc thẳng thắn nói ra có thể là một chính sách tốt hơn”.
Nói đến lòng tin và AI liên hệ đến văn chương cũng có điều đáng phải suy nghĩ. Hiện tại đã có những nhà văn dùng AI để sáng tác và họ nói rõ việc ấy ra. Cũng đã có những tác phẩm dùng AI viết được giải văn chương. Năm 2024 tiểu thuyết Tokyo-to Dojo-to (Tháp đồng cảm Tokyo) “có 5% nội dung là lấy từ AI” của nhà văn Nhật Bản Rie Kudan (sinh 1990) đã được giải thưởng danh giá Akutagawa (cho tác giả có triển vọng). Thú nhận dùng AI viết văn của Kudan đã gây dư luận tranh cãi. Nhà phê bình văn học Akira Okawada nhận định: “Mặc dù chúng ta vẫn không thể tạo ra những câu chuyện ưu việt chỉ bằng cách sử dụng văn bản do AI tạo ra, nhưng chúng ta nên thảo luận xem liệu cuối cùng nó có thay thế khả năng sáng tạo của nhà văn hay không. Trẻ em sẽ học được những phẩm chất tinh tế của con người khi chúng lớn lên, nhưng AI khó có thể làm được điều đó để tạo ra những tác phẩm đề cập sâu sắc đến các chủ đề đạo đức” (theo báo Tuổi Trẻ, ngày 5/2/2024). Chưa biết rồi AI sẽ có giúp cho văn chương của con người hay hơn không, nhưng đọc thơ văn mà trong đầu cứ băn khoăn tự hỏi không biết văn bản này là do người viết hay máy viết thì khoái cảm đọc đã bị giảm bớt, hao hụt.
Từ lòng tin vào AI đến lòng tin vào con người liệu có bị suy giảm vì AI, nay nghĩ đến việc phải ứng xử với AI ra sao. Mới đây có đề xuất đưa AI vào giảng dạy cho học sinh trong các trường phổ thông ngay từ lớp 1. Cập nhật công nghệ hiện đại cho học sinh ngay từ nhỏ là một hướng đi đúng. Nhưng với AI cần phải rất thận trọng, cả với người lớn chứ không phải trẻ em, vì khi không đủ tầm trí tuệ thì con người sẽ không làm chủ được AI mà sẽ bị AI biến thành nô lệ. Trước đề xuất trên, nhà tâm lý học Mạc Văn Trang đã bày tỏ sự lo lắng:
“Mục đích của giáo dục là phát triển con người toàn diện: khoẻ mạnh về thể chất, minh mẫn về tinh thần; nhân cách hài hòa, thấm nhuần các giá trị Chân, Thiện, Mỹ, Ích, có kỹ năng làm việc chân tay và trí óc một cách sáng tạo. Muốn vậy phải giáo dục trẻ em bằng sống THẬT chứ không phải bằng sống ẢO.
Trẻ em ở Tiểu học phải học lòng Đồng cảm, biết vui buồn, thương nhớ, cảm thông với ông bà, cha mẹ, anh em, bạn bè, nhân loại, muôn loài. Muốn vậy trẻ em phải được giao tiếp trực tiếp, sống Thật với những trải nghiệm Thật trong đời sống.
Trẻ em phải học Óc-tò-mò-quan-sát thiên nhiên và đời sống xã hội. Chúng phải thích thú quan sát, so sánh phát hiện ra những đặc điểm thú vị của từng đối tượng trong tự nhiên, xã hội một cách trực quan sinh động để cho trí óc, tâm hồn trở nên tinh tế, nhạy cảm, phong phú với thế giới THỰC”.
Từ đó trẻ em mới biết Tưởng tượng, Liên tưởng bằng những biểu tượng từ thế giới THỰC và rung động, sáng tạo trên cơ sở CÁI THỰC, chứ không phải bị cuốn vào thế giới ảo một cách mê muội, mất kiểm soát.”
Tôi chia sẻ ý kiến này và mong các nhà làm chính sách giáo dục lắng nghe. Hãy làm sao để AI không làm xói mòn, thương tổn lòng tin của con người vào con người.
