Người viết những câu thơ dung dị mà thấm thía ấy là một phụ nữ với trái tim luôn rộng mở và hồn thơ chưa bao giờ ngừng vang lên theo năm tháng - nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn.
|
Phan Thị Thanh Nhàn sinh năm 1943 tại phường Tứ Liên, ven sông Hồng - một vùng quê ngoại thành Hà Nội. Gia đình bà có tám người con, cứ đều đặn hơn nhau hai tuổi, đông đúc và ấm cúng. Cô bé Nhàn lớn lên trong một ngôi nhà nhỏ bên bờ đê Yên Phụ, với mảnh vườn khá rộng có trồng một cây bưởi. Mỗi mùa xuân, hoa bưởi nở trắng xóa, hương thơm ngan ngát tỏa khắp khu vườn, trở thành một phần ký ức không thể nào quên trong tâm hồn nhạy cảm của cô gái nhỏ.
Chính những năm tháng ấy đã gieo mầm cho tình yêu văn chương của bà. Bố bà rất ham đọc sách, lại thêm bên cạnh nhà có bà Kẹo vừa bán sách vừa cho thuê mượn, nên từ nhỏ, cô bé Nhàn cứ vừa trông em bé vừa đọc sách của bà hàng xóm. Những trang Thủy hử, Tam quốc chí, rồi Trăm năm cô đơn… đã mở ra trước mắt cô một thế giới rộng lớn và kỳ diệu. Chị Cả của bà có một nhóm bạn hàng xóm gồm anh Quế, anh Phương, anh Bình và các chị Chi, Thảo, Điệp, Lan… Các anh chị lập một nhóm văn chương, mua Sách Hồng của Hà Nội dành cho trẻ em hàng tuần và chủ nhật nào cũng gặp nhau đọc báo, làm thơ gửi đăng. Cứ khi nào các anh chị tụ tập là cô bé Nhàn lại bế em ngồi theo dõi đầy thích thú... Các anh chị làm thơ trêu chọc nhau rất vui. Nhưng có lẽ kỷ niệm sâu đậm nhất là khi anh Quế làm thơ tặng mỗi người một bài theo chữ cái tên của người đó. Bài thơ tặng chị Chi với toàn vần C: “Cô Chi câu cá cạnh cầu Chăm/ Chăm chú cá cắn câu cong cần/ Cô chờ, chờ chán cả chân/ Cá con cũng chẳng cắn cần cô…” Bài thơ ấy đã được đăng trên báo Tuổi Hồng thời trước năm 1954 ở Hà Nội. Những kỷ niệm đẹp và vui của thời thơ ấu ấy đã khiến bà mê văn chương và tập làm thơ, viết văn từ nhỏ.
Năm 1969, Phan Thị Thanh Nhàn viết bài thơ Hương thầm. Ai có thể ngờ rằng, với câu chuyện nhỏ của cậu em trai và cô bạn học cùng lớp, bà đã tạo nên một trong những bài thơ tình nổi tiếng nhất của nền văn học Việt Nam. Bài thơ kể về đôi bạn “học chung một lớp”, cô gái hái chùm hoa bưởi giấu trong khăn tay sang thăm chàng trai trước ngày anh lên đường nhập ngũ. Cả hai ngồi bên nhau, bối rối không biết nói gì, chỉ có hương bưởi thơm bay dịu nhẹ, nói hộ lòng mình.
“Họ ngồi im không biết nói
năng chi
Mắt chợt tìm nhau rồi lại quay đi
Nào ai đã một lần dám nói?
Hoa bưởi thơm cho lòng bối rối
Anh không dám xin,
Cô gái chẳng dám trao.”
Điều đặc biệt là nhà thơ đã rất tài tình khi xây dựng “nhân vật thứ ba” - hương hoa bưởi - để nói hộ tình yêu thầm kín của đôi trẻ. Hương thầm đã đoạt giải Nhì trong cuộc thi thơ của báo Văn nghệ năm 1969. Bài thơ nhanh chóng trở thành hiện tượng, được các bạn trẻ, đặc biệt là các chiến sĩ, chép vào sổ tay, nâng niu cất giữ. Đúng 15 năm sau, nhạc sĩ Vũ Hoàng phổ nhạc cho bài thơ, và ca khúc Hương thầm đã trở thành một trong những bài hát đi cùng năm tháng.
Nếu Hương thầm là bài thơ tình để đời của bà, thì với thiếu nhi, Phan Thị Thanh Nhàn còn là một “bà tiên ốc” - người lặng lẽ bước ra từ chum nước cổ tích, mang theo những vần thơ trong trẻo, thắp lên trong tâm hồn trẻ thơ những bài học đầu đời. Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ có Hương thầm mà còn có nhiều bài thơ từng được chọn vào sách giáo khoa, trở thành những “bài học quốc dân” gắn bó với bao thế hệ học trò. Thật hiếm có một tác giả nào lại có nhiều tác phẩm được đưa vào sách giáo khoa như bà.
Làm anh - Bài học đầu đời về tình anh em, được đưa vào sách Tiếng Việt lớp 1:
“Làm anh khó đấy
Phải đâu chuyện đùa
Với em gái bé
Phải ‘người lớn’ cơ.”
Phan Thị Thanh Nhàn kể rằng bà viết bài thơ này trước hết cho chính các em của mình. Gia đình đông con, các em thường chành chọe, tranh giành nhau, nên bà muốn nhắn nhủ: những người làm anh phải biết yêu thương, quý trọng em gái, biết nhường nhịn và bảo vệ em.
Nàng tiên ốc - Cổ tích hiện đại giữa đời thường, được chọn trong sách Tiếng Việt lớp 4:
“Sân nhà sao sạch quá!
Đàn lợn đã được ăn
Cơm nước nấu tinh tươm
Vườn rau tươi sạch cỏ.”
Bài thơ kể về một bà lão nghèo mò được con ốc đẹp, đem về nuôi. Mỗi khi bà đi vắng, từ chum nước bước ra một nàng tiên xinh đẹp quét dọn nhà, nấu cơm, chăm sóc đàn lợn, vườn rau. Điều kỳ diệu là nàng tiên ốc ấy không chỉ là nhân vật cổ tích, mà còn là hiện thân của chính nhà thơ - người lặng lẽ làm đẹp cuộc đời bằng những việc nhỏ bé, âm thầm.
Chị Võ Thị Sáu - Tấm gương anh hùng từ thuở thiếu thời, được trích từ tác phẩm Truyền thuyết trên đảo Côn Sơn của bà trong một chuyến ra thăm Côn Đảo sau ngày giải phóng. Viết về người nữ anh hùng tuổi thiếu niên. Phan Thị Thanh Nhàn không dùng giọng ca ngợi to tát, mà kể bằng những hình ảnh rất đỗi đời thường:
“Một cô gái nhỏ
Đứng giữa trời cao
Gió lộng bốn bề
Mắt em không nhắm…”
Điều khiến bài thơ neo lại trong lòng bạn đọc nhỏ tuổi chính là cách bà biến một trang sử bi hùng thành lời ru, thành câu chuyện kể cho trẻ - nơi người anh hùng hiện lên như một người chị, người bạn cùng lứa, gần gũi và cảm động. Với thiếu nhi, bà không giảng giải lịch sử; bà trao cho các em một ký ức để nhớ, một tấm gương để yêu thương và noi theo.
Ngựa biên phòng - Ít người biết rằng trong sách Tiếng Việt lớp 5 tập hai có một bài thơ đúng 100 chữ của bà. Bài thơ ra đời từ một chuyến đi thăm chồng ở Tây Bắc năm 1968:
“Chú công an biên phòng
Rạp mình trên lưng ngựa
Ngựa phi nhanh như bay
Cả cánh rừng nổi gió.”
Ngoài những bài thơ kể trên, Phan Thị Thanh Nhàn còn có nhiều tác phẩm khác được đưa vào sách giáo khoa như Đồ đạc trong nhà…
Phan Thị Thanh Nhàn đến với văn chương thiếu nhi không phải như một sự chọn lựa, mà như một lẽ tự nhiên. Bà viết cho trẻ bằng ký ức của chính mình: một tuổi thơ bên vườn bưởi ven sông Hồng, một gia đình đông anh chị em, những trò chơi, những lỗi lầm và cả những bài học đầu đời. Chính những kỷ niệm tuổi thơ ấy - khi cô bé Nhàn vừa trông em vừa đọc sách, được nghe các anh chị làm thơ, được sống trong không khí văn chương của nhóm bạn hàng xóm - đã trở thành chất liệu quý giá cho những trang viết sau này.
Điều làm nên sức sống của thơ thiếu nhi Phan Thị Thanh Nhàn là bà không “dạy” trẻ. Bà kể cho trẻ nghe. Bà không đứng trên các em, mà ngồi cùng các em, nhìn thế giới bằng đôi mắt trẻ thơ. Vì thế, những bài thơ ấy không cũ đi theo năm tháng - chúng vẫn thơm như hương bưởi, vẫn trong như nước chum, và vẫn ấm như lời ru của bà.
Không chỉ làm thơ, Phan Thị Thanh Nhàn còn là một nhà văn viết truyện thiếu nhi tài năng. Bà đã xuất bản nhiều tập truyện như Xóm đê ngày ấy, Tuổi trăng rằm, Bỏ trốn. Điểm đặc biệt trong truyện thiếu nhi của bà là sự tiếp biến văn hóa dân gian, khéo léo đưa những chất liệu cổ tích, truyện cười dân gian vào tác phẩm.
Phan Thị Thanh Nhàn có một phong cách thơ đặc biệt: viết rất dung dị, chân thực, tươi mới như chính cuộc sống. Thơ bà giàu nữ tính, tinh tế, thấm đượm tình yêu thương và sự cảm thông.
Bà từng tâm sự: “Thơ là vẻ đẹp của sự giản dị. Tôi không thích sa vào sự cầu kỳ, lắt léo, hoa mỹ hay làm xiếc câu chữ.”
Chính ở mảng thơ thiếu nhi, phong cách của bà mới thực sự tỏa sáng trọn vẹn. Đó là sự hồn nhiên không giả tạo, là tiếng cười trong trẻo, là những bài học nhẹ nhàng mà thấm thía - như hương bưởi thoảng qua mà còn mãi trong lòng người.
Đã ngoài tuổi 80, nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn vẫn giữ được vóc dáng thanh thanh, làn da hồng hào. Bí quyết của bà là lối sống khoa học và tinh thần lạc quan. Mỗi ngày bà đi bộ hơn 7.000 bước, kết hợp đạp xe, hoặc bơi khoảng 2 buổi mỗi tuần. Điều đặc biệt là bà vẫn đi khiêu vũ 2-3 lần mỗi tuần.
Dù nổi tiếng, bà vẫn rất gần gũi, dễ mến. Nhà bà luôn là nơi tụ hội của bạn bè văn chương. Đặc biệt, bà có tình cảm sâu sắc với nhà văn Tô Hoài - người thầy, người đồng nghiệp đã chỉ bảo bà nhiều trong sự nghiệp. Sau khi chồng mất, bà một mình nuôi con gái khôn lớn. Bà cũng hết lòng yêu thương các em trong gia đình. Người em trai Phan Hữu Khải - nguyên mẫu của Hương thầm - đã hy sinh ở chiến trường. Mỗi khi nhắc về em, bà vẫn xúc động. Tình cảm gia đình thiêng liêng đó đã trở thành nguồn cảm hứng cho những bài thơ hay nhất của bà. Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn tâm sự: “Ai biết bằng lòng với cuộc sống thì sẽ hạnh phúc. Tôi không so sánh với bất kỳ ai… Tôi có đông bạn bè, ấy là tôi giàu có.”
Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn - một con người dung dị nhưng đặc biệt. Bà đã sống trọn vẹn với triết lý “Ai biết bằng lòng với cuộc sống thì sẽ hạnh phúc”, để lại một sự nghiệp rực rỡ và một tâm hồn bình an cho chính mình.
Nhưng có lẽ, dấu ấn lớn nhất của bà không nằm ở những giải thưởng hay danh hiệu, mà nằm ở những đứa trẻ - những người đã lớn lên cùng Làm anh, Nàng tiên ốc, Ngựa biên phòng. Với các em, bà mãi là “bà tiên ốc” - người lặng lẽ bước ra từ chum nước cổ tích, quét dọn, nấu cơm, và thắp lên trong tâm hồn trẻ thơ những vần thơ trong trẻo. Với trẻ thơ, bà đã trao đi tất cả: một tuổi thơ trong trẻo, một trái tim nhân hậu, và những câu thơ sẽ còn thơm mãi bước người đi.
-----------------
- Ảnh Bìa - nguồn Tạp chí Văn hóa, nghệ thuật
