Sự chuyển động ấy không chỉ làm thay đổi diện mạo sân khấu, mà cho thấy nỗ lực của xiếc Việt trong việc đưa tác phẩm từ sân khấu đến thị trường, từng bước tham gia sâu hơn vào dòng chảy công nghiệp văn hóa. Những nỗ lực đổi mới của Liên đoàn Xiếc Việt Nam được thể hiện rõ qua vở kịch xiếc Sơn Thần - Thủy Quái.
Một tín hiệu đáng mừng của đời sống nghệ thuật xiếc là sức hút của vở kịch xiếc Sơn Thần - Thủy Quái, do Liên đoàn Xiếc Việt Nam dàn dựng. Từ khi công chiếu ngày 25/9 tại Rạp Xiếc Trung ương (Hà Nội), vở diễn liên tục “cháy vé”, hơn 1.200 chỗ ngồi chật kín khán giả.
Hai thập niên sau lần đầu dàn dựng Sơn Tinh - Thủy Tinh, câu chuyện quen thuộc với khán giả Việt trở lại với một diện mạo khác. Lần này, sân khấu được mở rộng bằng 3D Mapping, sân khấu nước, ánh sáng và âm thanh được thiết kế riêng cho vở diễn.
Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng cho biết, ý tưởng kết hợp xiếc với công nghệ được Liên đoàn ấp ủ từ cuối năm 2022. Để hiện thực hóa, Rạp Xiếc Trung ương - công trình đã hoạt động khoảng 30 năm, đã được cải tạo, bổ sung hệ thống sân khấu nước và thiết bị phục vụ 3D Mapping. Những thay đổi này nhằm tạo thêm không gian cho các phương thức biểu đạt mới, đưa hình ảnh, ánh sáng và mặt nước cùng tham gia vào từng cảnh diễn, qua đó đem đến cho khán giả những trải nghiệm và cảm xúc khác biệt so với cách thưởng thức xiếc truyền thống.
Đặc biệt, ở Sơn Thần - Thủy Quái, công nghệ được đưa vào cấu trúc kể chuyện, thay vì chỉ làm nền cho tiết mục. Sân khấu liên tục biến đổi theo mạch diễn, đưa khán giả từ vùng rừng núi của Sơn Thần đến biển cả dữ dội trong cuộc đối đầu với Thủy Thần. Hình ảnh 3D Mapping, mặt nước, ánh sáng và chuyển động của nghệ sĩ được kết hợp để tạo nên những lớp không gian nối tiếp nhau.
Núi rừng, sông nước hay cuộc giao tranh giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh không chỉ được kể bằng động tác, đạo cụ và âm nhạc. Bối cảnh cũng thay đổi ngay trên sân khấu, theo từng lớp diễn, giúp câu chuyện chuyển cảnh rõ hơn và tạo nhịp cảm xúc cho khán giả. Đáng chú ý, phần đồ họa 3D Mapping được thiết kế riêng cho Sơn Thần - Thủy Quái, không sử dụng hình ảnh có sẵn hay sản phẩm tạo từ AI.
Từ ý tưởng, hình ảnh đến chuyển động đều do ê-kíp thực hiện, sau đó tiếp tục điều chỉnh theo từng cảnh diễn, từ mặt nước, ánh sáng, vị trí biểu diễn đến nhịp chuyển động của nghệ sĩ. Bởi vậy, đồ họa không phải lớp hiệu ứng có thể “lắp” vào bất kỳ vở diễn nào, mà được xây dựng song song với từng lớp diễn của tác phẩm.
NSND Tống Toàn Thắng cho biết: “Tôi không đưa công nghệ vào xiếc để làm cho sân khấu ‘hoành tráng’ hơn. Tôi dùng công nghệ để mở thêm khả năng kể chuyện cho xiếc. Công nghệ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”.
Công nghệ cũng đang thay đổi trải nghiệm của khán giả ngay từ trước khi bước vào rạp. Từ tháng 7/2026, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện VTC (Bộ VHTT&DL) đưa vào vận hành website bán vé trực tuyến tại xiecvietnam.vn. Khán giả có thể theo dõi lịch diễn, xem sơ đồ Rạp Xiếc Trung ương và chủ động lựa chọn vị trí ngồi ngay trên nền tảng số.
Có thể thấy, nếu 3D Mapping mở rộng cách câu chuyện được kể trên sân khấu, thì nền tảng số rút ngắn khoảng cách giữa khán giả và chương trình. Từ cách thưởng thức đến cách tiếp cận, đặt vé, công nghệ đang làm hành trình đến với nghệ thuật xiếc thuận tiện hơn, qua đó tạo thêm lý do để khán giả trở lại rạp.
 |
| Các nghệ sĩ trong vở xiếc "Sơn thần thủy quái". Ảnh BTC |
Công nghệ có thể mở rộng không gian sân khấu, tạo hiệu ứng thị giác và gia tăng trải nghiệm cho khán giả. Nhưng công nghệ hiện đại đến đâu cũng không thể thay nghệ sĩ tạo ra cảm xúc cho khán giả.
Trong Sơn Thần - Thủy Quái, các nghệ sĩ không chỉ thực hiện những tiết mục độc lập trên một mặt sân khấu cố định, mà phải làm việc trong không gian liên tục biến đổi. Cùng với đó, là mặt nước, ánh sáng, âm thanh và hình ảnh 3D Mapping cùng tham gia vào quá trình biểu diễn. Mỗi động tác đòi hỏi độ chính xác về kỹ thuật, đồng thời phải ăn nhập với vị trí sân khấu, nhịp diễn và diễn biến câu chuyện.
Chia sẻ về quá trình này, NSND Tống Toàn Thắng cho biết, việc đưa sân khấu nước vào vở diễn đặt ra những yêu cầu mới đối với nghệ sĩ. Mặt sàn ướt, trơn khiến nhiều động tác phải được tính toán, điều chỉnh để bảo đảm an toàn và độ chính xác, đồng thời, đảm bảo an toàn cho nghệ sĩ. Vì vậy, nghệ sĩ phải làm quen và tập luyện nhiều lần để tìm cách xử lý phù hợp.
Không dừng ở yêu cầu kỹ thuật, nghệ sĩ còn phải làm chủ toàn bộ không gian biểu diễn. Từ điểm đứng, hướng di chuyển đến thời điểm thực hiện động tác đều phải tính toán trong mối quan hệ với ánh sáng, âm thanh, hình ảnh và các lớp diễn khác. Quan trọng hơn, nghệ sĩ phải hiểu mình đang kể điều gì, nhân vật ở trạng thái nào và động tác ấy cần tạo ra cảm xúc gì cho khán giả.
Với Sơn Thần - Thủy Quái, câu chuyện dân gian quen thuộc được giữ lại nhưng được diễn giải theo hướng gần hơn với những vấn đề của đời sống hôm nay. Trong cảnh Vua Hùng đưa ra thử thách kén rể, bên cạnh những lễ vật “voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao”, tiêu chí về người kế tục còn gắn với tài năng, đạo đức và trách nhiệm với cộng đồng. Hình tượng Mị Nương cũng được xây dựng với một lựa chọn khác: Thay vì tiếp tục vòng đối đầu, nàng chọn tha thứ, trao cho Thủy Tinh cơ hội nhìn lại hành động của mình.
Những thay đổi ấy cho thấy xiếc có thể kể một câu chuyện quen thuộc bằng ngôn ngữ mới, đồng thời gửi gắm những thông điệp về cách con người ứng xử, hóa giải xung đột và chung sống với tự nhiên. Giá trị giáo dục được chuyển tải qua hành động của nhân vật, diễn biến câu chuyện và cảm xúc mà khán giả trải qua.
Theo NSND Tống Toàn Thắng, xiếc không nên chỉ được nhìn như những màn diễn tạo tiếng cười hay cảm giác hồi hộp. Một tác phẩm có thể đưa khán giả đi qua nhiều cung bậc cảm xúc, từ sự phấn khích trước những kỹ thuật khó đến những khoảnh khắc lắng lại, xúc động. Điều quan trọng là khi rời khỏi rạp, khán giả vẫn mang theo một câu chuyện, một cảm xúc hoặc một suy ngẫm từ tác phẩm.
Đặc biệt, NSND Tống Toàn Thắng mong muốn xây dựng những chương trình xiếc có chất lượng chuyên môn cao, tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Trong Sơn Thần - Thủy Quái, hai nghệ sĩ đảm nhận vai chính là cặp vợ chồng NSƯT Thanh Tuấn và NSƯT Thu Hương, những gương mặt vừa giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ nhất ở Tajikistan.
Từ nền tảng đó, Liên đoàn Xiếc Việt Nam định hướng tiếp tục nâng cấp chương trình, quy tụ thêm những tiết mục của các nghệ sĩ từng đạt thành tích cao tại các cuộc thi, liên hoan quốc tế, đồng thời bổ sung những kỹ thuật biểu diễn có độ khó cao như đu dây, nhào lộn, thăng bằng... Để từ đó, việc đầu tư không chỉ hướng tới những màn diễn mãn nhãn, mà đặt trong mục tiêu xây dựng các chương trình có chất lượng chuyên môn, câu chuyện và dấu ấn nghệ thuật riêng, đủ sức tạo sức hút với khán giả trong nước và từng bước tiệm cận sân khấu xiếc quốc tế.
Trong thời gian tới, Liên đoàn Xiếc Việt Nam dự kiến tiếp tục nâng cấp sản phẩm theo hướng chuyên nghiệp hóa và mở rộng khả năng tiếp cận các nhóm khán giả khác nhau.
Bên cạnh đầu tư về nội dung, kỹ thuật và chất lượng biểu diễn, các chương trình sẽ được nghiên cứu bổ sung phụ đề tiếng Anh, hướng tới phục vụ tốt hơn khách quốc tế, đặc biệt là khách du lịch đến Hà Nội. Việc này giúp khán giả nước ngoài có thể theo dõi mạch truyện, hiểu hơn về chất liệu văn hóa được đưa vào vở diễn thay vì chỉ thưởng thức phần trình diễn bằng hình ảnh.
Cùng với đó, Liên đoàn hướng tới xây dựng các ấn phẩm giới thiệu về tác phẩm như tờ chương trình, tài liệu giới thiệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh, hình ảnh hậu trường, thông tin về nghệ thuật xiếc và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi vở diễn. Những sản phẩm này vừa hỗ trợ hoạt động quảng bá, vừa góp phần tạo thêm giá trị cho tác phẩm sau mỗi suất diễn.
