![]() |
| Hình ảnh minh họa. Nguồn: Pinterest |
Tôi trả lời rằng, thật lòng mà nói là có, tôi có bị ảnh hưởng. Nhưng không phải theo cách một số đang nghĩ. Tôi lắng nghe những ý kiến phản hồi và mong muốn của độc giả về tác phẩm của mình để làm ngược lại. Nếu họ bảo tôi viết dài dòng quá họ đọc rất khó chịu, tác phẩm tiếp theo tôi sẽ viết dài dòng gấp ba. Nếu họ bảo thích kết cấu chặt chẽ của tác phẩm này, tác phẩm tiếp theo tôi sẽ viết hết sức lỏng lẻo. Nếu họ bảo họ ghét kết thúc kiểu lửng lơ chẳng giải quyết được gì của tôi, thì tác phẩm tiếp theo sẽ được kết thúc ngay giữa câu chuyện, vô duyên cớ.
Và thật lòng mà nói, trái với suy nghĩ rằng làm vậy thật vô trách nhiệm, thì để làm được điều đó cần phải có một lòng trách nhiệm kinh khủng mà tôi không biết vì sao bản thân lại có được.
Tôi biết rằng bản thân rất chán ghét những đáp án không có quá trình vất vả để truy lùng cách giải, tôi không muốn khi đọc xong cuốn sách của mình độc giả không cần nghĩ thêm gì nữa vì tôi đã nghĩ giùm họ hết cả rồi. Tôi muốn độc giả hãy lật từng trang đến kết. Bởi vì thứ gì đạt được quá dễ dàng thì sự trân trọng giảm đi, vì sao tôi lại muốn cuốn sách của mình không được trân trọng?
Mắt nào xanh nhất kể về một cô bé da màu bị xâm hại, trong tác phẩm có hẳn một phân đoạn rất dài kể về quá khứ của người cha đã xâm hại cô bé. Độc giả hẳn sẽ tự hỏi: Tác giả đang muốn thao túng đạo đức hay sao, muốn kể ra một quá khứ bi kịch của nhân vật phản diện để mọi người động lòng thương hại hắn ư, muốn “tẩy trắng” cho hành động này chăng, hay xin mót chút lòng thương hại cho kẻ vốn không xứng đáng được thương hại? Tất nhiên Toni Morrison chẳng xin xỏ gì từ độc giả cả, bà chỉ kể một câu chuyện: “Công việc của tôi xong rồi đó. Giờ đến việc của các bạn!” Và bà đã nhận giải Nobel Văn chương năm 1993.
Thời khắc là một tiểu thuyết kể về ba người phụ nữ, trong đó có một người phụ nữ đã lựa chọn từ bỏ gia đình và con cái để trốn chạy, để rồi hành động này gây ra chuỗi bi kịch về sau, con trai cô bị chấn thương tâm lý từ mất mát này và lớn lên đã chọn cách tự sát để kết thúc tất cả. Chúng ta liệu có thể thông cảm cho một người phụ nữ đã gây ra bao nhiêu điều tồi tệ như thế hay không? Và câu chuyện của cô ta có “xứng đáng” cho ta bỏ thời gian lắng nghe, chỉ để ta cảm thấy mình đang bị thao túng và quay trở lại thương hại, cảm thông? Nhưng Michael Cunningham chỉ bày biện câu chuyện ở đó, để chúng ta gọi ông lại và trao cho tác phẩm này giải Pulitzer năm 1999.
Sẽ thật kinh khủng nếu bỏ cả trăm ngàn mua một cuốn sách kể về những kẻ thực hiện tội ác khủng khiếp, đẩy nạn nhân vô tội vào tình cảnh sống không bằng chết, để đến trang cuối cùng thì chẳng có công lý nào được thực thi. Những câu chuyện cổ tích của chúng ta đã biến đi đâu rồi? Chẳng phải nhà văn nợ người đọc điều ấy hay sao?
Tôi nhớ cảm giác khi mở ứng dụng TikTok lên, ngay lập tức nhận được hàng trăm video: những con người xinh đẹp trong một không gian xinh đẹp, những tập phim ngắn mẹ chồng nàng dâu, những tình huống “chủ tịch giả nghèo và cái kết” với “cái kết” thỏa lòng và công bằng như thể cuộc đời ngoài kia thật sự giống thế, những trận tranh cãi kẻ đúng người sai để tôi có cơ hội trở thành vị thẩm phán liêm minh vạch rõ đúng - sai theo tiêu chí của mình… Vậy thì cần gì phải đọc những câu chuyện nặng nề có cái kết bi đát, lời kể mệt nhọc, diễn biến trêu ngươi và chỉ càng gây thêm nhiều bất an về tương lai, về chính mình. Hãy yên tâm, cái kết đẹp là một khao khát hoàn toàn chính đáng, một nhu cầu không thể phủ nhận dù tôi có nói gì đi nữa. An ủi lẫn nhau là một hành động lương thiện. Nhưng văn chương chưa bao giờ dừng lại ở đó.
Tôi thích quan sát việc người ta tìm đến một cuốn sách chỉ vì muốn được xác nhận những niềm tin đã có sẵn trong họ, những tác phẩm văn học củng cố cho những gì họ vốn đã luôn tin tưởng, bởi vì cuộc sống thì luôn phủ nhận họ, phải có thứ gì đó giúp được họ. Để rồi họ cáu tiết khi bị “phản bội” một lần nữa, cuốn sách này không kể câu chuyện mà họ biết, nó kể một câu chuyện họ tin rằng không thể xảy ra, hoặc họ không muốn nghe, hoặc gieo rắc những vùng xám.
Song, rất cần nghiêm túc quay lại với câu hỏi cốt yếu: Tại sao chúng ta cần phải chịu đựng cảm giác khó chịu như là một phần của việc đọc? Tại sao việc đọc cần phải giống như trò tra tấn và nhà văn dù vô tình hay cố ý lại tạo ra những dụng cụ tra tấn ấy, nhà văn không yêu con người hay sao?
Đọc sách không khác nào đang quan sát một ca mổ vết thương rất “bẩn mắt” và gây khó chịu. Vũ Trọng Phụng sẽ không dựa vào “con lợn không được gọi là con lợn vì gọi như vậy là quá-sức-chịu-đựng đối với một số người” mà thay đổi thứ mình trình bày. Đến hôm nay vẫn có nhiều người xấu hổ ngượng miệng khi nhắc đến Làm đĩ, vẫn phân vân cân nhắc khi bước vào không gian Lục sì. Khó chịu cũng phải thôi, đó là phản ứng bình thường của xã hội.
Nhưng văn chương thì khác, nó làm ngược lại, nó tiến đến và ngồi xuống, nó lắng nghe trong sự khó chịu, nó chịu đựng để đối tượng của mình kể hết câu chuyện. Văn chương là một con đường để không ai bị bỏ lại, ngôn ngữ là cách chúng ta kể những câu chuyện và không có câu chuyện nào lại không đáng được lắng nghe, bị lờ đi vì “khó chịu”. Thực ra ngược lại, chúng càng phải được lắng nghe nhiều hơn để xã hội cùng nhìn nhận và giải quyết. Những câu chuyện giúp bảo toàn trọn vẹn cuộc sống với tất cả những rắc rối phức tạp của nó, chứ không phải bằng những gì được thuật toán nền tảng đẩy lên hàng đầu, được nhiều người tiếp cận và cùng đồng thuận.
Đọc sách nghĩa là phải nhìn thấy tất cả, phải dấn thân vào thế giới không đáy khôn lường của cuộc sống, nên không phải lúc nào hành trình này cũng dễ chịu. Những cái kết nhân quả dễ dãi, những bài học mà vốn ai cũng đã biết, những đúng - sai rạch ròi quá mức hiển nhiên không cần phân tích thêm nữa, những câu chuyện mà độc giả nhận được định hướng ngay từ đầu là cần thương ai và cần ghét ai có lẽ sẽ xuất hiện trên các phương tiện giải trí kích cầu hơn là trên trang sách. Nên lần tới khi mở trang sách ra, hoặc khi bắt đầu viết những con chữ đầu tiên, chúng ta hãy cùng nhau chịu đựng đến cùng.