Nghe xong cứ thấy người nôn nao, cảm giác tiếc nuối và như vừa làm vuột đi thứ gì đó, dù Hòa Bình chính là tên của xã cũ ngày xưa. Rồi cũng trấn tĩnh, chủ trương sáp nhập thì phải thực hiện thôi, làng mình vẫn đấy, tên làng sẽ sống mãi trong ký ức, văn chương...
|
Làng tôi có tên là Sấu, một làng cổ nằm bình yên bên dòng sông Thương. Cách đó không xa là núi Dành nổi tiếng (xưa gọi là Chung Sơn - núi hình chuông) với sản vật sâm Nam, xưa sách còn chép trên núi có sâm Nam và cỏ thi. Sâm mát lành chữa hàng trăm bệnh, trong đó tương truyền chữa khỏi chứng mắt lòa cho mẹ vua Tự Đức. Không ai biết cỏ thi là cỏ gì. Tôi từng vô tình gặp một vị khách trên xe đi Hà Nội, vị ấy nói, từng đọc một câu chuyện của Tàu nói đến cỏ thi, đó chính là cây ràng ràng. Nếu đúng thế thì đúng là ở núi Dành, trên là thông reo, dưới đất là ràng ràng tốt bời bời. Làng tôi cư dân ở thành một dải ven các quả đồi thấp, nhà nhìn ra sông. Làng xưa cây cối rậm rạp, tre ken thành lũy dày quanh làng. Ngoài cấy lúa, trồng rau màu, làng tôi có nghề truyền thống mấy trăm năm là trồng hành tỏi. Cả mấy làng quanh núi làm nên xã Liên Chung (dân cư ở như hoa sen quanh núi), trước đó xã có tên Hòa Bình. Chợ Hòa Bình họp 5 ngày 2 phiên vẫn duy trì đến ngày nay, một cái chợ quê điển hình, người đi chợ như để gặp nhau trò chuyện, đổi chác mua bán những thứ của nhà làm ra. Có một dạo người đi chợ không dùng túi nilong, chỉ đựng đồ trong rổ, làn tre, làn nhựa, quang gánh... Các làng Hương, Hậu, Lãn Tranh, Liên Bộ, Xuân Tiến cũng đều trồng hành tỏi, nhưng làng Sấu là trồng nhiều nhất, kỳ công nhất. Đất làm kỹ nhỏ như bột, luống vun đều thẳng tắp, tỏi hành cắm đều, rạ đậy trên mặt luống phẳng mịn và thành hàng lối, các mép rạ chờm ra mặt luống thẳng như căng chỉ. Trăm luống như một, cánh đồng như một tác phẩm sắp đặt của họa sĩ vậy. Phụ nữ trong làng giỏi làm tương, tương ngon có tiếng. Cả vùng Liên Chung, giờ xã mới là Phúc Hòa đều biết làm nem nướng từ thịt lợn nức tiếng một vùng.
Theo lời các cụ, làng xưa có tên là Sấu bởi sau làng có ngọn núi đất rất linh thiêng gọi là núi Sấu, nghè của làng dựng ngay chân núi Sấu. Núi có hình dáng của con Sấu - linh vật của người Việt xa xưa. Làng đông dần, một bộ phận chuyển ra ở mãi phía bờ sông để kiếm ăn, rồi dần gọi là làng Bến. Nay Sấu - Bến về một làng vẫn là người thân thuộc, có chung đình làng, thờ chung Thành hoàng làng. Trong ký ức của tôi và bao thế hệ người làng, thì nghe cái tên Sấu thôi là thấy làng mình với rất nhiều ngôi nhà cổ mái ngói nâu trầm, thấy bến sông rửa rau rửa cỏ, thấy cánh đồng hành tỏi ngút xanh, thấy những rặng tre đẹp như cổ tích, thấy tuổi thơ chạy nhảy hái sim mua trên đồi, thấy chăn trâu cắt cỏ khắp các cánh đồng... Mọi ngọn cỏ, gốc cây dọc đường làng hầu như đều cất giữ kỷ niệm. Đây ngôi miếu nhỏ rêu phong, cái cổng nhà có con chó đá, vườn núc nác của bà, cái bể nước im lìm góc sân, mùi hương cau, hương bưởi những đêm trăng, khói lam chiều ven núi... đã ngấm vào tâm hồn tôi và biết bao người. Nghe tên làng là thấy tiếng thuyền gõ lanh canh đánh cá mùa nước lụt, là thấy bãi bờ đồng ruộng ngập hết, đường làng mảnh như sợi chỉ dưới trăng khuya, tên làng gợi nhớ bao câu chuyện ly kỳ về những người làng đã khuất. Lớp lớp trầm tích văn hóa làng được nuôi dưỡng trong phong tục, nếp sống, lối cư xử, nói năng...
Tôi từng có một bài viết về làng Sấu đăng trên tạp chí Hàng không Việt Nam Heritage, bài có ảnh minh họa của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thông. Bạn đọc khắp nơi, cả du khách nước ngoài đã tìm về làng ngắm tre, ngắm những ngôi nhà cổ kính và chụp ảnh. Nay làng mang tên mới Hòa Bình, nó không gợi nhắc một điều gì thân thuộc, đã gọi thì rồi sẽ quen, nhưng là thói quen rỗng. Làng không có ký ức, chưa có ký ức. Bởi làng cũ đã chìm trong góc sâu xa nhất của mỗi người. Vậy mới nghĩ, trong khi sáp nhập làng, xã, chính quyền và nhân dân cần đối thoại nhiều hơn, hiểu nhau hơn để có thể tìm ra phương án tốt nhất, giữ lại được một cái tên bao chứa được đặc trưng của vùng ấy. Cái tên tưởng đơn giản chỉ là cách gọi, nhưng nó cũng không chỉ là cái tên, nó là biểu tượng, là sự định vị văn hóa của một cộng đồng dân cư. Làng Hòa Bình mới may mắn hơn nhiều làng khác là có chung đình làng, có chung nguồn cội xưa kia. Nếu các làng khác biệt về tín ngưỡng, gốc gác thì sẽ khó khăn trong hòa nhập và phát triển. Họ sẽ vẫn luôn âm thầm hướng về những gì là căn cốt bao đời nay trong cộng đồng của họ.
Từ câu chuyện rất nhỏ của làng tôi, nhìn rộng ra, mới thấy nhiều con phố, ngôi làng đã tồn tại hàng trăm năm nhường chỗ cho các công trình, dự án là một sự hy sinh lớn. Người và đồ đạc di dời đi được, nhưng nhà thờ, đình làng, ngôi nhà tổ tiên, mảnh sân, khu vườn đầy ký ức in đẫm bóng dáng tiền nhân, truyền thống gia đình, tình yêu bao thế hệ con cháu phải gửi lại là một mất mát lớn trong tinh thần. Có chỗ an cư mới, ổn định để sống và tiếp tục lao động, nuôi dạy con cháu sẽ giúp người dân đỡ nuối tiếc, bớt lo âu.
Trong hai ngày 12 và 13/6, nhà đầu tư phối hợp với xã Gia Bình (tỉnh Bắc Ninh) tổ chức chi trả hơn 1.315 tỷ đồng tiền bồi thường, giải phóng mặt bằng cho các hộ dân nhằm kịp tiến độ Dự án đầu tư xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình (theo báo Nhân Dân). Tỉnh Bắc Ninh đã thử nghiệm mô hình nhà lắp ghép trên địa phận xã Gia Bình để nhân dân có nhà ở khi phải di dời. UBND tỉnh Bắc Ninh đồng ý bổ sung hai khu tái định cư quy mô 165ha phục vụ sân bay quốc tế Gia Bình và các dự án liên quan. Theo quyết định của UBND tỉnh, hai vị trí làm khu tái định cư thuộc huyện Gia Bình và Lương Tài (cũ), cách trung tâm thành phố Bắc Ninh trước đây hơn 20km về phía đông nam. Khu tái định cư thứ nhất có diện tích khoảng 43,5ha thuộc xã Đại Lai, và khu thứ hai rộng 122ha tại xã Trung Chính và Lương Tài. Tỉnh Bắc Ninh đang chỉ đạo và thực hiện ráo riết các quyết sách nhằm giải quyết những khó khăn, vướng mắc của người dân, giảm thiểu tối đa sự bất cập trong xây dựng sân bay. Hy vọng những đền bù thỏa đáng, những chính sách cập nhật mỗi ngày sẽ giúp cho người dân dần ổn định đời sống, không chỉ về vật chất, mà thật sự có tình cảm gắn bó để xây dựng nơi mới thành nơi chôn nhau cắt rốn của con cháu họ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” - điều đó là chân lý. Văn hóa dân tộc được bồi đắp mỗi phút giây từ những người dân nhỏ bé, từ cung cách sống, phong tục tập quán của mỗi xóm làng, khu phố trên khắp đất nước này.
Con người hay ngôi làng, mái phố đều phải mang trong nó ký ức, bởi nếu không có ký ức, thì làm gì có câu chuyện thiêng nào để kể cho mai sau…
