PGS.TS Ngô Văn Giá

Chào bạn thân mến!

Bạn nói với tôi rằng bạn đang rất băn khoăn không biết viết gì trong những ngày này ư? Bạn cho rằng có hai lý do chính gây nên sự bế tắc trong lao động viết: một, thuộc không khí xã hội - văn hóa đương đại và hai, thuộc về cộng đồng mạng?

Trước hết, tôi rất cảm thông với bạn, bởi vì chính tôi cũng đang đối diện với câu hỏi của bạn. Việc viết lách không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nó luôn đòi hỏi phải vượt qua nhiều thứ, trước hết là vượt qua chính bản thân mình, rồi sau đó là những vướng bận từ bên ngoài.

Con người ta ai cũng vậy, chẳng ít thì nhiều đều mang nỗi sợ trong mình. Đối với người viết, nỗi sợ thường gặp nhất là liệu cái đang viết ra có thành công hay không, có được đón nhận hay không, có bị rơi vào hố thẳm của sự im lặng hay không? Rồi nữa, cái viết này có bị sức ép nào từ phía bên ngoài hay không? Nó là một sức ép có thật hay do chính mình bị ám thị, tự nghĩ ra, tự thổi phồng?... Theo tôi nghĩ, muốn viết được, phải có cách nào đó vượt qua nỗi sợ hãi cố hữu này. Nghĩa là phải tự chủ, tự tin vào chính mình; thuận theo cảm xúc lành mạnh của mình; và cũng chẳng nên phải gồng mình tỏ ra “yêng hùng” này nọ. Tạo nên được một trạng thái tâm lý tương đối bình hòa, như hơi thở đều đặn, không thở dốc, không hụt hơi mới có thể duy trì ngòi bút được.

Mà xin thưa với bạn, thực ra hoang mang cũng nên được hiểu là chất liệu, một nguồn cảm hứng cho người viết đấy. Bạn hãy chuyển cái trạng thái hoang mang này thành nhân vật, thành hình tượng nghệ thuật, thành câu chữ, biết đâu lại có được một tác phẩm hay. Những tác phẩm hay đều là kết quả của những trạng thái băn khoăn lớn.

Tôi không rõ lắm từ đâu và khi nào đa số người viết mặc định hễ cứ viết những chuyện gai góc về đời sống dễ bị coi là có vấn đề, từ đó mang tâm lý sợ bị phê, bị “tuýt còi” gì đó. Tôi không nghĩ thế. Đã đành trong tác phẩm văn chương, nội dung có thể mang thông điệp hoặc hàm ý phê phán, nhưng phải hiểu nếu điều đó xuất phát từ thái độ và trách nhiệm chân thành của người viết thì có gì mà phải sợ. Không ai lại cấm đoán hay phê phán một con người trung thực và hết lòng vì sự tiến bộ xã hội. Vả lại, sự phê phán trong tác phẩm văn học không phải bằng những lời điều trần trực tiếp mà bao giờ cũng cần được hình tượng hóa, chuyển hóa vào nhân vật, chi tiết, ngôn ngữ... Cảm hứng phê phán trong văn học chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành cảm hứng nghệ thuật. Khi đó, những bức xúc xã hội sẽ trở thành những bức xúc nghệ thuật, tức nói bằng cách nào... Người nghệ sĩ muốn bày tỏ bất cứ quan niệm, chính kiến nào đi nữa cũng chỉ có thể nói bằng nghệ thuật. Các bậc tiền bối trong nền văn học của chúng ta, xa xa chút là Nam Cao, gần hơn chút là Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp chẳng hạn, trong lòng họ bao giờ chẳng cháy đỏ những ưu tư về thời cuộc và con người. Nhưng thay vì lên tiếng trực tiếp bằng những mệnh đề, họ đã chuyển hóa những âu lo đó vào hình tượng, tạo nên chiều sâu và khả năng đối thoại, tác động với cuộc đời.

Tôi thấy người viết nào cứ chăm chăm cho mục đích giải tỏa những bức xúc xã hội thường là thất bại. Giống như nó chưa đủ lên men để chuyển hóa thành những tha thiết nghệ thuật, nơi tài năng lên tiếng.

Còn cái ý của bạn, tốt nhất nên tập trung vào chủ đề tình yêu ư? Tình yêu thật tuyệt vời. Viết về tình yêu chẳng khi nào là đủ. Tuy nhiên, có một trình trạng mà bạn cần lưu ý hiện nay: trong chủ đề này, đối với thơ chẳng hạn, tôi thấy số lượng thơ dở nhiều quá. Tôi là người thỉnh thoảng cũng được một số người viết trẻ tin cậy nhờ đọc bản thảo tập thơ riêng. Rất lạ, trong tập có dễ đến hơn 90% là thơ viết về tình yêu. Tôi tự ngẫm hai điều:

Một là: Làm cứ như không còn gì đáng để thơ quan tâm ngoài tình yêu.

Hai là: Tuy nhiên bản thân thơ tình đâu có lỗi gì, nếu có chỉ duy nhất là thơ dở mà thôi! Cho nên, tôi nghĩ, chẳng ai cấm làm thơ tình, nhưng nhiệm vụ của mỗi người viết là phải viết thơ tình cho hay. Thử thách lớn nhất là ở chỗ đó! Viết được bài/câu thơ tình hay bao giờ cũng là niềm hạnh phúc của người cầm bút. Thơ tình về cơ bản thuộc về người trẻ, viết trẻ và sống trẻ. Tôi không nói cái ý người lớn tuổi không được viết thơ tình. Nhưng cứ thật bình tâm suy nghĩ mà xem, từ cổ chí kim đến giờ những người lớn tuổi nào viết thơ tình hay được nữa không? Nhà thơ Xuân Diệu thời trước 1945 được mệnh danh là ông hoàng của thơ tình, nhưng về sau ông viết thơ tình không còn hay nữa. Sinh thời, GS Nguyễn Đăng Mạnh thầy tôi nói chuyện vui về một vị làm thơ nọ, thầy bảo rằng già thế rồi mà sao lại cứ đi viết thơ tình thế nhỉ?! Chẳng biết câu nói của thầy tôi có phần nào “nghiệt” quá không, chứ tôi cũng có phần chia sẻ. Thấy bảo đại thi hào Goethe lúc vào tuổi 74 đã đem lòng mê đắm một thiếu nữ 19 tuổi, dĩ nhiên cuộc tình bất thành, nhưng nhờ đó mà nhà thơ có được một thi phẩm tuyệt tác. Nhưng nên nhớ Goethe là bậc thiên tài... Và thiên tài thì họ được quyền làm và làm được tất cả!

Bạn bảo hồi này chẳng viết được gì ư? Không sao! Người ta có phải lúc nào cũng viết được đâu. Nó cũng tựa như sức khỏe, có lúc trồi lúc sụt chứ. Khi nào không thể viết được, theo tôi nghĩ đành phải chấp nhận, đừng cố viết. Nếu viết không có cảm hứng, không gửi gắm vào câu chữ một điều gì thật tha thiết thì các trang viết sẽ không có năng lượng, sẽ nhợt nhạt và chết yểu. Phải thuận theo tâm trạng, cảm hứng. Thậm chí nghề viết rất liên quan đến sức khỏe. Khi khỏe, viết ra câu văn sẽ có năng lượng hơn khi yếu/ốm cứ cố viết ra.

Cái ý cuối cùng, bạn cho rằng bạn bị chi phối bởi cộng đồng mạng. Có thể cũng là một lý do quan trọng, và trên thực tế cũng là một “nan đề” đối với người trẻ nói chung. Làm thế nào để kháng cự lại sự cám dỗ chết người của mạng xã hội? Theo tôi nghĩ, hiện nay trên thế giới đang hình thành một xu hướng trong giới trẻ, với những cách gọi ấn tượng: “Detox Smartphone” (Giải độc điện thoại thông minh), “Month Offline” (Tháng tắt điện thoại)... Nếu thấy mình không tự chủ được, nên từng bước cai sử dụng điện thoại, mạng xã hội. Được như thế, tâm trí bạn sẽ hồi sinh. Bạn sẽ là người giành lại tự do cho chính mình. Và khi đó, có thể cảm hứng sẽ đến, ngòi bút được hồi sinh trở lại.

Với tôi, người viết những dòng này thường có một cách “thoát hiểm”: nếu không viết được sẽ tìm sách để đọc. Nhưng nếu ngay cả đọc cũng không xong thì làm thế nào?!

Những ngày chớm thu, 2026