Phóng viên báo Văn nghệ đã có cuộc phỏng vấn nhà văn Trịnh Bích Ngân - Ủy viên Ban Thường vụ Hội Nhà văn Việt Nam khóa X, Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh

- Việc Nhà nước ban hành Nghị định 350/2025/NĐ-CP, một nghị định riêng cho lĩnh vực văn học có ý nghĩa gì đối với đời sống sáng tác và vị thế của người cầm bút thưa bà?

- Ta đều biết, từ văn học nói riêng đến văn nói chung là nguồn gốc của văn hóa, bản thân tiếng Việt đã nói lên điều này: Văn hóa bắt đầu bằng chữ văn. Ở tầm nhân loại cũng thế, văn không chỉ hiện diện trong tác phẩm văn học. Các thành phần khác của xã hội cũng sẽ đụng đến văn mỗi ngày, bởi vì các ngôn từ trong những bộ luật cũng là văn, các diễn ngôn chính trị cũng là văn, cách con người ăn nói với nhau cũng là văn, cách họ biểu đạt cảm xúc suy tư của mình cũng là văn…, tất cả đều rút ra từ văn chương nói chung, văn học nói riêng. Vì vậy, việc Chính phủ ban hành nghị định riêng cho văn học là một khẳng định mạnh mẽ về vị thế của văn học và là một tín hiệu lạc quan đối với đời sống văn học, dù muộn…

- Dù muộn, ý bà muốn nói…?

- 10 năm trước, Chính phủ ban hành Nghị định 21 “Quy định về nhuận bút, thù lao đối với tác phẩm điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, sân khấu và các loại hình nghệ thuật biểu diễn khác”, trước đó, Chính phủ ban hành Nghị định 18 “Quy định về chế độ nhuận bút trong lĩnh vực báo chí, xuất bản”… Một số lĩnh vực nghệ thuật có cả một hệ thống pháp lý bảo vệ quyền lợi người sáng tạo và tác phẩm sáng tạo như Luật Bản quyền âm nhạc, Luật Điện ảnh. Hai lĩnh vực này, thời gian qua có những bước tiến đáng kể, nhất là việc bảo vệ quyền tác giả trong lĩnh vực âm nhạc. Nghị định về văn học - văn học là nghệ thuật gốc của nhiều loại hình nghệ thuật đã phải chờ đợi ròng rã suốt 10 năm qua.

Nhà văn Trịnh Bích Ngân

- Bà kỳ vọng Nghị định 350/2025/NĐ-CP và những chính sách sắp tới từ Nhà nước sẽ tạo ra những thay đổi cụ thể nào cho đời sống văn học trong những năm tới?

- Lần đầu tiên Chính phủ có nghị định quy định khá cụ thể việc xây dựng khung chính sách toàn diện cho văn học từ sáng tác, giải thưởng, quảng bá trong nước và thế giới đến ứng dụng công nghệ số, không chỉ khuyến khích người viết văn, mà còn từng bước đem lại quyền lợi thỏa đáng cho người sáng tạo và nâng cao vị thế văn học vốn phải có của nó trong đời sống và trong xu thế phát triển toàn diện của đất nước. Tuy nhiên, để nghị định đi vào thực tiễn sẽ gặp không ít khó khăn, vướng mắc nếu thiếu sự vận hành đồng bộ từ các cấp lãnh đạo nhà nước đến cơ quan nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều hội nghề nghiệp có liên quan, nhà văn, dịch giả, nhà xuất bản, nhà phát hành… Đơn cử như việc quảng bá văn học ra thế giới. Tác phẩm văn học hay Việt Nam không thiếu. Phải coi tác phẩm văn học không chỉ là sản phẩm văn hóa mà còn chính là con người Việt Nam, tâm hồn Việt Nam được kết bằng ngôn từ, ta mới có thể có một chiến lược quốc gia và đầu tư xứng tầm, như Hàn Quốc đã bền bỉ thực hiện trong suốt 40 năm qua. Và giải Nobel Văn học mà Hàn Quốc có được cũng từ chiến lược quảng bá văn học ra thế giới của nhà nước Hàn Quốc.

- Theo bà, để Nghị định thực sự đi vào cuộc sống, cần thêm những điều kiện hoặc giải pháp gì từ các cơ quan quản lý, hội nghề nghiệp và chính người cầm bút?

- Bản thân tên gọi của Nghị định đã nói lên tất cả “Quy định về khuyến khích phát triển văn học”, trong đó chỉ rõ mọi thứ hỗ trợ gần như đầy đủ cho sáng tác và quảng bá văn học, từ quy định về nguồn kinh phí, về hỗ trợ viết và sáng tác văn học… Lần đầu tiên văn học được cụ thể hóa bằng hệ thống pháp lý của Nhà nước một cách rõ ràng, mạnh mẽ và thuyết phục. Do đó, có lẽ không cần nói thêm về các biện pháp thực hiện, các thao tác cụ thể. Điều tôi ao ước là phần hồn của công việc này: làm sao khôi phục được, giữ được bản sắc văn trong một xã hội từng trọng văn chương và văn chương luôn giữ vị thế quan trọng của nó.

Ta thấy cả tâm hồn nhân loại nằm trong các áng văn, từ những truyền thuyết huyền thoại Hy Lạp cổ đại đến các bộ tạng thư của Phật giáo hay quyển kinh thánh của Kitô giáo, đến các bộ sách của văn minh Trung Hoa… tất cả đều là văn, là lời thuật của nhân loại về nền văn minh của mình. Tất cả tạo nên linh hồn, cách suy nghĩ, các thông điệp, cách sống, cách ăn nói của con người.

Do đó, đầu tiên bản thân người viết văn chúng tôi phải nâng mình lên rất nhiều vì xem xét kỹ ta sẽ thấy văn học là nguồn tư liệu gốc của nhiều thể loại nghệ thuật. Kịch bản phim, kịch bản sân khấu để tạo ra các bộ phim, các vở diễn là một dạng của văn học, hoặc lấy cảm hứng từ văn học. Âm nhạc cũng thế, lấy cảm hứng từ thi ca, hoặc phổ thơ, hoặc hình ảnh, ca từ của bản nhạc cũng là một dạng văn học, hoặc bản thân người nhạc sĩ cũng là một thi sĩ. Thậm chí ngay cả với các phương tiện truyền thông mới trên không gian mạng, những người sáng tạo nội dung cho YouTube, TikTok… cũng phải bắt đầu tư duy như một người kể chuyện, tìm những góc quay, tạo kịch tính và tìm cái đẹp y như một đạo diễn hay một nhà văn. Bản chất văn luồn sâu trong mọi hoạt động nghệ thuật và xã hội mà nhà văn không theo kịp sứ mạng ấy thì xem như không hoàn thành nhiệm vụ.

Và, như tôi nói ở trên, các thành phần khác của xã hội cũng sẽ đụng đến văn mỗi ngày. Do đó, cả xã hội nên dành nhiều chỗ cho văn học hơn, mở rộng không gian cho văn học, tác phẩm hay được dựng thành phim, thành vở diễn… tác phẩm văn học được quảng bá sâu rộng trong nước và thế giới… Muốn đạt được điều này, trước tiên cần nhất có lẽ là một thái độ ân cần, trọng thị và chu đáo với văn học…

- Trân trọng cảm ơn nhà văn Trịnh Bích Ngân đã trả lời phỏng vấn của báo Văn nghệ.

Hà Thu thực hiện