Nếu năm 2024, “Mai” của Trấn Thành lập kỷ lục phòng vé với doanh thu đạt 551 tỷ đồng thì “Mưa đỏ” của đạo diễn Đặng Thái Huyền không chỉ phá vỡ, mà thiết lập một kỷ lục mới (714 tỷ đồng) tại phòng vé. Nếu ví những tác phẩm này là những “ngọn núi” điện ảnh, thì dưới chân nó vẫn còn nhiều vấn đề đáng suy ngẫm và thảo luận.
Lần gần nhất ra rạp xem một bộ phim thương mại Việt Nam mà bản thân tôi có đôi chút suy tư là Mang mẹ đi bỏ (9/2025). Nói là phim Việt cũng được mà bảo không phải là phim Việt cũng chẳng sai. Tác phẩm lấy bối cảnh, câu chuyện và diễn viên chính là Việt Nam nhưng đạo diễn và ekip thực hiện là người Hàn Quốc. Đây là một ví dụ điển hình cho tác phẩm điện ảnh thuộc đề tài gia đình, nơi những “drama” thường nhật được gói trong những xung đột căng thẳng với cách giải quyết dễ dàng. Mang mẹ đi bỏ (đạo diễn Mo Hong-jin) với sự tham gia của Tuấn Trần, Hồng Đào được yêu thích, thành công tại phòng vé với doanh thu đạt 172 tỷ đồng. Sau tác phẩm này, tôi vẫn ra rạp “ủng hộ” điện ảnh Việt với Tử chiến trên không (đạo diễn Hàm Trần), Truy tìm long diên hương (đạo diễn Dương Minh Chiến)... Điểm chung của những tác phẩm này chính là doanh thu đều vượt mức 100 tỷ đồng.
 |
| Dàn diễn viên phim Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên. Ảnh: HKFILM |
Dường như doanh thu “100 tỷ” đang là chuẩn mực mới khi nói về một bộ phim thương mại Việt Nam khi ra rạp. Tính đến hết tháng 11/2025, tổng doanh thu phòng vé nội địa đạt khoảng 4.000 tỷ đồng. Phim Việt áp đạo phim ngoại nhập, không phải ở số lượng nhưng ở doanh số. Có 13 phim Việt đạt doanh thu trên 100 tỷ đồng, 6 phim đạt doanh thu trên 200 tỷ đồng; 8 phim Việt dẫn đầu trong top 10 phim ăn khách nhất và 5 phim năm nay lọt vào top 10 phim Việt ăn khách nhất mọi thời đại ra mắt năm 2025. Các tác phẩm có doanh thu lớn nhất năm lần lượt gồm Mưa đỏ (714 tỉ đồng), Bộ tứ báo thủ (332 tỉ đồng), Tử chiến trên không (252 tỷ đồng), Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu (249 tỉ đồng), Nhà gia tiên (242 tỉ đồng), Lật mặt 8: Vòng tay nắng (232 tỉ đồng), Nụ hôn bạc tỷ (212 tỉ đồng), Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối (172 tỉ đồng), Mang mẹ bỏ đi (172 tỉ đồng), Quỷ nhập tràng (149 tỉ đồng), Chị Dâu (113 tỉ đồng), Truy tìm long diên hương (111 tỉ đồng tính tới sáng 22.11), Đèn âm hồn (106 tỉ đồng)...
Từ danh sách phim trăm tỉ này chúng ta có thể nhìn thấy nhiều điều thú vị. Trước hết, những đạo diễn và nhà sản xuất phim như Trấn Thành, Lý Hải, Victor Vũ, Hàm Trần... vẫn “nắm” thị trường. Một số những cái tên còn chân ướt chân ráo tham gia vào lĩnh vực điện ảnh với vai trò đạo diễn như Huỳnh Lập, Hoàng Nam, Khương Ngọc… nhanh chóng nhập cuộc với những tác phẩm trên 100 tỷ. Bên cạnh đó, tình cảm - hài, tâm lý gia đình và kinh dị vẫn là những thể loại được khai thác triệt để, thu hút khán giả ra rạp. Những tác phẩm remake (làm lại) hay hợp tác quốc tế vẫn là xu hướng làm phim hợp với thời đại.
Tuy nhiên, điều thú vị và bất ngờ không nằm ở “mẫu rập khuôn” mà những phá vỡ chưa từng có trong lịch sử phòng vé Việt Nam. Trước hết, phim do nhà nước đặt hàng - Mưa đỏ - lập kỷ lục doanh thu phòng vé trong lịch sử điện ảnh Việt Nam. Thứ 2, đề tài chiến tranh và kháng chiến cách mạng được công chúng quan tâm, yêu thích và ủng hộ. Những tác phẩm như Mưa đỏ hay Tử chiến trên không dù mang bóng dáng phim nhà nước nhưng so về kỹ thuật làm phim, nội dung lẫn ngôn ngữ điện ảnh lại có phần nhỉnh hơn so với các tác phẩm thương mại do hãng phim tư nhân sản xuất và phát hành. Trong khi đó, Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối được xem là phim chiến tranh - chính kịch đầu tiên do tư nhân đầu tư, được công chúng đặc biệt yêu thích.
Những con số kể trên đã tạo ra những “đỉnh núi” cao mới của thị trường phim Việt. Quả thực, dư địa cho thị trường điện ảnh Việt Nam vẫn còn nhiều, và được đánh giá khả quan. Tuy nhiên, những con số này cũng chỉ mới phản ánh một phần bức tranh về thị trường điện ảnh và thị hiếu khán giả. Nhiều tác phẩm ra rạp có doanh thu chưa đến 1 tỷ, thậm chí chỉ vài trăm triệu đồng. Số lượng phim thua lỗ nặng vẫn nhiều hơn số phim thành công. Những tác phẩm như Trái tim què quặt, Phá đám: Sinh nhật mẹ, Thai chiêu tài, Cải mả, Bịt mắt bắt nai, Khế ước bán dâu... vẫn phải chịu thất bại phòng vé nặng nề.
Ngay tại đây, chúng ta cũng có thể nhận ra nền điện ảnh Việt Nam vừa quá cục bộ vừa quá phân tán. Tính cục bộ là chỗ, những phim đạt kỷ lục phòng vé có thể làm lu mờ đi rất nhiều tác phẩm thất bại, cho thấy thị trường điện ảnh dù “ấm” nhưng vẫn khiến không ít nhà làm phim “ngã ngựa”. Tính cục bộ ở đây còn nằm ở chỗ phim thương mại dường như áp đảo so với phim nghệ thuật, phim Indie (độc lập). Tính cục bộ còn nằm ở chỗ các thể loại khác như phim hoạt hình, phim tài liệu vẫn thiếu đất sống.
Trong 2025, lần đầu tiên có hai phim hoạt hình Việt Nam ra rạp là Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội (đạo diễn Mai Phương) và Trạng Quỳnh nhí: truyền thuyết Kim Ngưu (đạo diễn Trịnh Lâm Tùng) lại không đạt được kết quả doanh thu như mong đợi. Mảng phim tài liệu vẫn ít tác phẩm hấp dẫn, khó tìm đường ra rạp. Xu hướng phát hành phim concert hay phim tài liệu lấy cảm hứng từ concert (Chân trời rực rỡ của Hà Anh Tuấn chẳng hạn) cũng chưa tạo ra được những dấu ấn.
Từ sự cục bộ của điện ảnh Việt Nam tập trung vào phim truyện thương mại cũng cho thấy sự phân tán của nền điện ảnh. So với năm 2023 - 2024, nền điện ảnh Việt Nam liên tục nhận những tin vui từ các liên hoan phim quốc tế. Năm 2023, Phạm Thiên Ân thắng giải Camera Vàng tại Cannes với phim đầu tay Bên trong vỏ kén vàng. Sang năm 2024, Phạm Ngọc Lân thắng giải Phim đầu tay xuất sắc tại LHP Berlin với tác phẩm Cu Li không bao giờ khóc; Dương Diệu Linh giành hai giải thưởng tại LHP Venice cho phim đầu tay Mưa trên cánh bướm. Tuy vậy, năm 2025 Việt Nam lại chưa có tiếng vang lớn nào tại các giải thưởng LHP Quốc tế nào quan trọng.
Lẽ dĩ nhiên, chúng ta thường đứng trên đỉnh núi để quan sát, chuẩn bị và chinh phục những độ cao mới. Nhưng bên dưới những “ngọn núi” trăm tỉ của nền điện ảnh cũng mang những tầm nhìn quan trọng không kém. Chính sự hạn chế về tầm nhìn làm lộ ra những “điểm mù” mà ta không dễ dàng nhìn thấy khi đứng trên cao nhìn xuống. Nó đến từ cả việc nhìn vào sự “xoay vòng” của thị trường phim thương mại cho đến những đầu tư và khuyến khích thoả đáng cho dòng phim nghệ thuật, phim tài liệu, phim hoạt hình, phim truyện/tài liệu ngắn. Một nền điện ảnh chỉ khoẻ mạnh khi nó không quá cục bộ hay thiên về thị trường hay nghệ thuật. Điện ảnh Việt Nam đang có điểm rơi tốt để có thể tiếp tục khai phá và phát triển, đa dạng và phát triển đồng đều ở nhiều mảng miếng.
| Nhà phê bình Lê Hồng Lâm: Khi nhìn vào biểu đồ bản báo cáo của điện ảnh các nước ở châu Á tại LHP Busan năm nay, tôi có thể thấy được sự phát triển của điện ảnh các nước. Việt Nam dẫn đầu trong nhóm tăng trưởng, Hàn Quốc dẫn đầu trong nhóm suy thoái. Và sự suy giảm (đáng ngạc nhiên) của thị trường Hàn Quốc là một lời cảnh báo cho thị trường Việt Nam trong khoảng 5 năm nữa, khi thị trường nội địa đạt mức bão hòa và đi xuống. Nhưng từ sau đại dịch Covid, doanh thu điện ảnh Hàn giảm tốc và đi xuống, tỷ lệ nội địa hóa giảm, doanh thu phòng vé sụt giảm nghiêm trọng, số lượng phim thua lỗ lên đến con số hàng chục. Phim ăn khách nhất của Hàn năm nay chỉ thu hơn 5 triệu lượt khán giả. Nhìn xa hơn, bài học về xuống dốc và sự suy thoái nghiêm trọng của điện ảnh Hàn Quốc trong vài năm gần đây, từ sau đại dịch đến nay rất đáng để giới nghiên cứu và phân tích thị trường điện ảnh Việt Nam học hỏi. Điện ảnh Hàn từng bắt đầu phát triển vào cuối thập niên 1990 và tăng trưởng thần tốc trong suốt hai thập niên sau đó với nhiều kỷ lục được thiết lập hàng năm, có hàng chục bộ phim thu hút trên 10 triệu lượt khán giả. Làm sao để tránh vết xe đổ của thị trường điện ảnh các nước/ lãnh thổ châu Á từng phát triển trong quá khứ nhưng sụt giảm mạnh gần đây, như Hàn Quốc, Hồng Kông, Đài Loan... là một bài toán không dễ giải. Bài học về sự sụp đổ của dòng phim “mì ăn liền” trong thập niên 1990 của thế kỷ trước vẫn còn tính thời sự. |
