Trong sơn mài, ánh sáng được tạo nên từ những chất liệu như vàng, bạc thếp, vỏ trứng, xà cừ, qua nhiều lớp sơn và những lần mài khiến bề mặt bóng mịn. Đó là một thứ ánh sáng xuất hiện từ sâu trong bề mặt sản phẩm.

Sinh ra ở Chuôn Ngọ, một làng nghề khảm trai lâu đời, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Lục hiểu rõ rằng xà cừ, nếu lạm dụng, dễ trở thành một hiệu ứng trang trí nặng tính mỹ nghệ. Bởi vậy, anh tìm cách trả lại cho xà cừ khả năng quan trọng nhất của nó: tự biểu đạt ánh sáng.

Xà cừ trong các sáng tác của nghệ sĩ Nguyễn Xuân Lục không còn là yếu tố phụ trợ cho bố cục mà trở thành nguồn sáng chính. Nhờ phổ màu rộng và biến đổi theo góc nhìn, xà cừ trong tay anh hiện lên như những đường ánh sáng sắc, những bụi sao nối đuôi nhau trong nền sơn then đen nhánh và sơn cánh gián nâu trầm.

Một tác phẩm tại triển lãm. Ảnh: BTC

Nguồn ánh sáng bí ẩn mà cuốn hút này xuất hiện xuyên suốt trong các sáng tác của nghệ sĩ Nguyễn Xuân Lục, từ Bụi (2019) qua Sơn & Giấy (2020) đến Dưới lớp thời gian (2025). Hay trong Khởi nguyên 17, tác phẩm lớn nhất triển lãm tiếp tục mở rộng ngôn ngữ ấy, những dải sáng từ xà cừ trôi trên nền đen sâu, trải dài khoảng tường như một chân trời vật chất. Đứng trước chúng, người xem đối diện một vùng tối, nơi ánh sáng vận động như có đời sống riêng.

Khách tham quan triển lãm. Ảnh: BTC

Bên cạnh ánh sáng, thực hành của tác giả cũng đặt ra câu hỏi: khi nào sơn mài còn là “tranh” và khi nào nó trở thành “điêu khắc”? Các sáng tác của anh vượt qua giới hạn của mặt phẳng hai chiều và hình thức tranh vẽ thường gắn với kỹ thuật này.