Tranh Đông Hồ rất gần gũi với đại đa số người dân Việt Nam, bởi hình ảnh trong tranh gắn liền với làng quê và phản ánh cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của người nông dân. Để bảo tồn và phát triển nghề làm tranh Đông Hồ, nhiều nghệ nhân làng Đông Hồ đã đa dạng hóa các sản phẩm nhằm thu hút khách hàng. Tranh không chỉ được mua về trang trí trong gia đình, mà còn được sử dụng làm quà tặng cho các đối tác nước ngoài ở nhiều nước trên thế giới.
Song, theo dòng thời gian, tranh dân gian Đông Hồ đang đối diện nguy cơ mai một khi số nghệ nhân gắn bó với nghề ngày càng ít, không gian thực hành di sản thu hẹp và nhu cầu thưởng thức tranh dân gian dần suy giảm. Vì vậy, bảo tồn tranh Đông Hồ không chỉ là giữ nghề, giữ kỹ thuật làm tranh, mà còn là tìm cách để di sản tiếp tục hiện diện và sống trong cộng đồng.
Từ những dự án của người trẻ đến các sáng tạo kết hợp công nghệ và nghệ thuật đương đại, tranh Đông Hồ đang được tiếp cận bằng những cách thức mới mẻ, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đồng thời mở ra cơ hội để dòng tranh dân gian này tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
Khoảng cách giữa tranh Đông Hồ và công chúng, đặc biệt là người trẻ, đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với công tác bảo tồn dòng tranh dân gian này. Nhiều người biết đến những bức tranh nổi tiếng như Đám cưới chuột, Lợn đàn, Em bé ôm gà,… qua sách giáo khoa hay các bài học về văn hóa dân tộc, nhưng không phải ai cũng có cơ hội tận mắt chứng kiến quy trình làm tranh hay hiểu hết những giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng nét khắc, màu sắc.
Chính vì vậy, những năm gần đây, nhiều dự án sáng tạo đã tìm cách đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng bằng những hình thức tiếp cận mới. Tiêu biểu là dự án “Họa ký Đông Hồ” do nhóm sinh viên ngành Quan hệ công chúng, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam thực hiện. Thay vì chỉ giới thiệu kiến thức theo cách truyền thống, dự án tạo ra những không gian trải nghiệm để người tham gia có thể trực tiếp tương tác với di sản. Trong khuôn khổ dự án, chương trình “Hồn trên giấy mộc” dẫn dắt các bạn trẻ trải nghiệm tự tay in tranh, tô màu, tìm hiểu về giấy điệp, ván khắc và những công đoạn làm nên một bức tranh Đông Hồ hoàn chỉnh. Nhiều sản phẩm ứng dụng họa tiết tranh dân gian như bưu thiếp, sổ tay, túi vải, quạt giấy,… cũng được giới thiệu, cho thấy di sản hoàn toàn có thể hiện diện trong đời sống hôm nay bằng những hình thức gần gũi. Đáng chú ý, hoạt động Nhập vai di sản đã mang đến trải nghiệm mới khi ứng dụng công nghệ AI để người tham gia hóa thân thành các nhân vật trong tranh Đông Hồ. Từ vị trí người xem, họ trở thành một phần của tác phẩm, qua đó cảm nhận di sản bằng cách trực quan và sinh động hơn.
Không chỉ dừng ở trải nghiệm trực tiếp, việc làm mới tranh Đông Hồ còn được thực hiện thông qua nhiều hình thức sáng tạo khác. Dự án 3D hóa tranh Đông Hồ của nhóm sinh viên Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã đưa các hình tượng quen thuộc trong tranh dân gian bước ra khỏi mặt giấy để trở thành những mô hình 3D sinh động. Những chú lợn đàn, đàn gà hay các nhân vật dân gian được tái hiện thành sản phẩm lưu niệm, đồ trang trí, mở ra khả năng ứng dụng mới cho di sản trong lĩnh vực thiết kế và công nghiệp văn hóa.
Không chỉ hiện diện trong các không gian trưng bày, tranh Đông Hồ còn được hồi sinh bằng những ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Tiêu biểu là vở ballet Đông Hồ của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam, một nỗ lực đưa tinh thần tranh dân gian lên sân khấu bằng nghệ thuật múa. Trên nền tác phẩm giao hưởng Bốn mùa của nhạc sĩ đương đại Max Richter, 11 bức tranh Đông Hồ đã được tái hiện qua ngôn ngữ hình thể của hơn 30 nghệ sĩ múa. Thay cho những mảng màu trên giấy điệp, các hình tượng dân gian được kể lại bằng những bước chân uyển chuyển, đội hình sáng tạo và chuyển động giàu cảm xúc. Sự kết hợp giữa di sản truyền thống và nghệ thuật đương đại không chỉ mang đến trải nghiệm mới cho công chúng mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của tranh Đông Hồ khi được tiếp cận bằng những hình thức sáng tạo phù hợp với thời đại.
 |
| Nhiều dự án sáng tạo đang góp phần hồi sinh tranh Đông Hồ, đưa di sản đến gần hơn với công chúng trong đời sống hiện đại. |
Điểm chung của nhiều dự án về tranh Đông Hồ hiện nay là nỗ lực làm mới cách tiếp cận di sản, giúp dòng tranh dân gian từng gắn bó mật thiết với đời sống người Việt đến gần hơn với công chúng đương đại. Từ các hoạt động trải nghiệm, ứng dụng công nghệ đến nghệ thuật biểu diễn, những cách làm mới không chỉ mang đến diện mạo khác cho tranh Đông Hồ mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ kết nối với di sản bằng ngôn ngữ của thời đại mình.
Những nỗ lực này càng trở nên ý nghĩa khi cuối năm 2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là niềm tự hào lớn nhưng đồng thời cũng cho thấy những thách thức mà di sản đang đối mặt. Số nghệ nhân gắn bó với nghề ngày càng ít, không gian thực hành di sản dần thu hẹp, trong khi nhu cầu thưởng thức tranh dân gian trong đời sống hiện đại không còn phổ biến như trước.
Thực tế đó đặt ra yêu cầu không chỉ bảo tồn kỹ thuật làm tranh, các bản khắc gỗ hay tri thức nghề truyền thống, mà còn phải khơi dậy sức sống của di sản trong cộng đồng. Bởi một di sản chỉ thực sự tồn tại khi vẫn được công chúng nhận diện, tiếp nhận và trao truyền qua các thế hệ.
Theo Phan Nguyễn Tâm Anh - Trưởng Ban tổ chức dự án Họa ký Đông Hồ, chính những chuyến đi thực tế đến làng tranh Đông Hồ đã giúp nhóm nhận ra rằng mỗi tác phẩm không đơn thuần là sản phẩm thủ công hay một hiện vật văn hóa. Ẩn sau mỗi bức tranh là ký ức tập thể, là những câu chuyện dân gian, triết lý sống, phong tục tập quán và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp được người Việt bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, những giá trị ấy đang dần trở nên xa lạ với không ít người trẻ trong bối cảnh đời sống hiện đại ngày càng nhiều lựa chọn giải trí và tiếp cận văn hóa mới.
Từ thực tế đó, nhóm đã dành nhiều tháng nghiên cứu và xây dựng dự án với mong muốn tạo ra những hình thức tiếp cận phù hợp hơn với công chúng trẻ. Theo Tâm Anh, vấn đề không nằm ở chỗ giới trẻ thờ ơ với di sản, mà ở việc họ chưa có nhiều cơ hội để tiếp cận di sản bằng những phương thức gần gũi với đời sống của mình. Khi được đặt trong những không gian tương tác mới, được kết nối với công nghệ, nghệ thuật thị giác hay các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, di sản hoàn toàn có thể trở nên hấp dẫn và dễ tiếp nhận hơn.
Đây chính là hướng đi mà nhiều người làm văn hóa đang theo đuổi. Đó là, gìn giữ truyền thống nhưng đồng thời tạo điều kiện để di sản thích nghi với đời sống đương đại. Và, khi tranh Đông Hồ được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại mới, di sản có cơ hội tiếp tục lan tỏa và trở thành một phần trong đời sống văn hóa đương đại.
