Bên cạnh những địa danh đã quá quen thuộc với du khách trên hành trình khám phá Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) như Lũng Cú, Mèo Vạc, Đồng Văn, bản Lô Lô Chải nằm lặng lẽ dưới chân cột cờ Lũng Cú, nơi địa đầu Tổ quốc lộng gió. Ở độ cao khoảng 1.470 mét so với mực nước biển, bản nhỏ của người Lô Lô nép mình giữa những dãy núi đá tai mèo xám bạc được ví như một thanh âm trong trẻo, một điểm sáng trong bức tranh phát triển du lịch cộng đồng trên cao nguyên đá.

Vài năm về trước, cuộc sống của người Lô Lô nơi đây chủ yếu gắn với nương ngô, ruộng lúa, xoay quanh những mùa mưa, nắng thất thường và vòng sinh hoạt quen thuộc của miền cao. Mỗi buổi sớm khói bếp bảng lảng bay lên từ những mái nhà trình tường, chiều xuống tiếng trẻ con gọi nhau vang bên hàng rào đá. Bản làng khi ấy gần như khép kín, bình dị, ít dấu chân người lạ. Tuy nhiên, trong bối cảnh định hướng phát triển du lịch cộng đồng trên cao nguyên đá, Lô Lô Chải đã từng bước mở ra những thay đổi đáng chú ý.

Bản Lô Lô Chải là một điểm sáng trong bức tranh phát triển du lịch cộng đồng trên cao nguyên đá - Ảnh: Hoàng Minh Đức

Du lịch phát triển đã kéo theo nhiều chuyển biến trong đời sống của cả bản. Người Lô Lô bắt đầu mở cửa chính căn nhà của mình để đón khách phương xa, những ngôi nhà trình tường xưa cũ được sửa sang, bổ sung một số hạng mục cần thiết nhằm đáp ứng sinh hoạt và phục vụ lưu trú. Phòng nghỉ được sắp xếp gọn gàng, nhà vệ sinh khép kín được đưa vào sử dụng, ánh đèn vàng ấm áp thắp lên trong không gian vốn quen với khói bếp và ánh lửa.

Các tiện nghi đều được tính toán ở mức vừa đủ, không lấn át không gian truyền thống, tôn trọng cấu trúc làng bản và địa hình tự nhiên. Nhờ vậy, du khách khi lưu lại vẫn cảm nhận rõ hơi ấm của bản làng, mùi đất tường nhà, mùi khói bếp và nhịp sống chậm rãi của người dân nơi đây. Đến Lô Lô Chải là ở cùng dân, ăn chung mâm cơm gia đình, nghe những câu chuyện đời thường bên bếp lửa, khi ấy chuyến đi không chỉ dừng lại ở việc ghé thăm một vùng đất, mà mở ra cảm giác gần gũi, an yên, thứ cảm giác chỉ có được khi con người thực sự sống cùng cộng đồng bản địa. Trong chính những ngôi nhà cũ, nơi phong tục được tiếp nối trong một dòng chảy mới, du lịch ở Lô Lô Chải bắt nguồn từ đời sống và quay trở lại nuôi dưỡng đời sống, tạo nên một vòng tròn phát triển bền vững.

Bước chân vào Lô Lô Chải, ta như chạm vào một không gian khác, mọi thứ đều mang vẻ nguyên sơ, ngay từ lối vào bản, kiến trúc đặc trưng của người Lô Lô đã hiện ra rõ nét, mộc mạc mà cuốn hút.

Có thể nói dấu ấn đậm nét nhất trong sinh hoạt của người Lô Lô nằm ở những căn nhà trình tường được đắp bằng đất cùng mái ngói âm dương mái phủ rêu nhuốm màu thời gian, đây được xem là nét văn hóa độc đáo vẫn còn tồn tại và phát triển đến bây giờ của một số đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao Tây Bắc.

Những ngôi nhà trình tường thường bố cục ba gian được dựng nên từ những vật liệu gần gũi nhất với núi rừng: gỗ, đá và đất sét, đất thịt có diện tích vừa phải được người vùng cao lựa chọn kỹ lưỡng, nện chặt từng lớp dựng nên những bức tường dày, vững chãi xếp sát nhau, khung gỗ thô mộc in dấu bàn tay người thợ, tất cả hòa quyện thành một gam màu trầm ấm giữa cao nguyên.

Dấu ấn đậm nét nhất trong sinh hoạt của người Lô Lô nằm ở những căn nhà trình tường được đắp bằng đất cùng mái ngói âm dương mái phủ rêu nhuốm màu thời gian - Ảnh: Hoàng Minh Đức

Bao quanh ngôi nhà là những bức tường rào đá xếp chồng lên nhau, tưởng như ngẫu nhiên nhưng lại tuân theo một trật tự riêng. Đó không chỉ là ranh giới bảo vệ con người trước thú dữ nơi rừng sâu, mà còn là dấu ấn thẩm mỹ, là nét riêng không trộn lẫn.

Giữa mênh mông đá núi và gió trời, những ngôi nhà vẫn trường tồn qua hàng trăm năm như chứng nhân của lịch sử, của văn hóa và của một lối sống bền bỉ đã đi cùng đồng bào qua bao thế hệ. Mùa hè, bước vào nhà là cảm giác mát lạnh dễ chịu, mùa đông không gian ấy lại giữ hơi ấm một cách tự nhiên như chiếc kén che chở cho đời sống con người. Ngày nay, những ngôi nhà trình tường dần khoác lên mình diện mạo mới, vẫn là tường đất, mái ngói, hàng rào đá quen thuộc, nhưng bên trong được sắp xếp gọn gàng, thêm ánh sáng và tiện nghi vừa đủ để trở thành những homestay xinh xắn, sẵn sàng đón khách ở lại. Những ngôi nhà trình tường mở cửa đón gió mới, đón những câu chuyện mới, trong khi vẫn giữ nguyên những giá trị xưa cũ được bao đời người vùng cao gửi gắm vào từng bức tường thầm lặng. Mới đây, kiểu nhà này được giới nghiên cứu đánh giá cao, xem như một biểu tượng độc đáo trong kiến trúc của đồng bào Mông.

Giữa những nếp nhà là những con đường lát đá uốn lượn, khi lên cao, lúc thoai thoải, dẫn bước chân tôi len lỏi qua từng ngóc ngách của bản làng. Tổng thể Lô Lô Chải giữ được sự đồng nhất từ kiến trúc, cảnh quan và địa hình như nâng đỡ lẫn nhau, tạo nên bức tranh làng bản hài hòa. Đứng giữa Lô Lô Chải ta cảm nhận được nhịp sống bình yên, của một cộng đồng đã khéo léo gìn giữ bản sắc giữa dòng chảy đổi thay của thời đại.

Bên cạnh tiềm năng du lịch dồi dào từ vị trí đắc địa, việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa gồm ẩm thực, trang phục lễ hội phong phú cũng góp phần không nhỏ trong việc thu hút sự chú ý của du khách trong và ngoài nước. Những bộ váy truyền thống thổ cẩm được tạo nên từ chính đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của những người phụ nữ trong bản từ những chất liệu giản dị mà ý nghĩa: vải đỏ, vải xanh, vải trám, được ghép lại của từng miếng nhỏ, kiên nhẫn và cẩn trọng như cách người ta xếp đá dựng nhà giữa cao nguyên. Mỗi mảnh vải không đứng riêng lẻ, mà hòa vào nhau tạo nên một tổng thể rực rỡ, sống động. Trên nền vải ấy, những họa tiết được thêu hoàn toàn bằng tay, từng đường kim, mũi chỉ, từng mảng màu, những hình ảnh thân thuộc của bản làng lần lượt hiện lên, không phải để trang trí, mà để kể câu chuyện của núi rừng về nơi họ sinh ra và lớn lên, về hoa tam giác mạch, hàng rào đá... Đặc biệt, hoa văn trên váy còn gợi nhắc đến kiến trúc truyền thống của dân tộc Lô Lô vừa mộc mạc, vừa chặt chẽ như một bản đồ văn hóa được lưu giữ bằng sợi chỉ. Những bộ váy không chỉ là trang phục, mà còn là ký ức được dệt nên bằng thời gian, là vẻ đẹp sống động góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa Lô Lô Chải giữa cao nguyên đá mênh mang.

Chính bởi sự cầu kỳ ấy, trang phục Lô Lô không thể tìm thấy ở chợ, không thể sản xuất vội vàng hay làm qua loa. Mỗi bộ quần áo là kết quả của thời gian, đôi tay khéo léo, là giá trị văn hóa được gìn giữ.

Giữa mây núi Lũng Cú, Lô Lô Chải bền bỉ giữ hồn cốt của bản làng để mỗi bước chân ta đi qua đều mang theo cảm giác mới mẻ, thân quen như trở về một miền ký ức bình yên nơi địa đầu Tổ quốc - Ảnh: Hoàng Minh Đức

Trong dòng chảy sôi động của du lịch, khi nhiều làng quê đang đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa quá mức. Lô Lô Chải hôm nay vẫn là một bản làng nhỏ bé dưới chân cột cờ thiêng liêng, nhưng trong nhịp sống mới ấy, bản không hề đánh mất mình. Giữa mây núi Lũng Cú, Lô Lô Chải bền bỉ giữ hồn cốt của bản làng để mỗi bước chân ta đi qua đều mang theo cảm giác mới mẻ, thân quen như trở về một miền ký ức bình yên nơi địa đầu Tổ quốc. Trong sự dung dị ấy, bản làng nhỏ đã tìm ra con đường phát triển bền vững gắn du lịch với bảo tồn, lấy việc gìn giữ bản sắc làm nền tảng cho mọi đổi thay. Lô Lô Chải nhắc ta giá trị đích thực của một điểm đến không nằm ở danh xưng, mà ở cách con người trân trọng, gìn giữ và sống trọn vẹn cùng di sản của chính mình.

Chính sự nhất quán trong tư duy và hành động ấy đã giúp Lô Lô Chải vượt ra ngoài khuôn khổ của một điểm đến đẹp. Ngôi làng nơi địa đầu Tổ quốc trở thành hình mẫu về phát triển du lịch bền vững, được quốc tế ghi nhận, Lô Lô Chải (xã Lũng Cú) vừa được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”.

Giữa những đổi thay của thời cuộc, Lô Lô Chải hôm nay vẫn là ngôi làng của đá, của gió và của những con người biết dựa vào quá khứ để bước tới tương lai. Du lịch không làm họ rời xa cội nguồn, mà giúp những căn nhà cũ tiếp tục được sống, được kể câu chuyện của mình theo một cách mới, một ngôi làng làm du lịch bằng văn hóa sống.