Có những tác phẩm khiến người đọc phẫn nộ. Có những tác phẩm khiến người đọc sợ hãi. Nhưng cũng có những tác phẩm, khi gấp sách lại, ta chỉ còn một cảm giác trống rỗng lạnh lẽo, như vừa nhìn thẳng vào một sự thật quá lớn, quá tàn nhẫn về con người. Trường ca Lò mổ của Nguyễn Quang Thiều thuộc về loại thứ ba. Và ở tầng sâu tư tưởng triết học, nó thậm chí còn khủng khiếp hơn Trại súc vật của George Orwell, một kiệt tác chính trị đã trở thành kinh điển của văn học thế giới.

Trại súc vật là một ẩn dụ chính trị sắc lạnh. Orwell dựng nên một thế giới nơi quyền lực được nhân cách hóa, nơi các con vật nổi dậy để giành tự do nhưng rồi lại tự trói mình vào một hình thức áp bức tinh vi hơn. Triết học trung tâm của Orwell là triết học về quyền lực: quyền lực sinh ra từ đâu, tha hóa như thế nào, và vì sao những lý tưởng cao đẹp, bình đẳng, công bằng, giải phóng, lại có thể bị biến thành công cụ cai trị.

Triết học trung tâm của Orwell là triết học về quyền lực - Tranh minh họa của họa sĩ Omar Rayyan

Điều đáng nói là Trại súc vật vẫn đặt người đọc ở vị thế của một chủ thể phán xét. Người đọc nhận ra những con lợn gian xảo, nhận ra sự phản bội của Napoleon, nhận ra cách ngôn ngữ bị bóp méo để hợp thức hóa bạo lực. Ở đó, cái ác vẫn có khuôn mặt, có tên gọi, có đối tượng hưởng lợi. Người đọc còn có chỗ để phẫn nộ, để chỉ trích, để nói rằng: "Đó là sai trái."

Nguyễn Quang Thiều thì không cho ta đặc ân ấy.

Lò mổ không phải là một ẩn dụ chính trị theo nghĩa thông thường, càng không phải một bản cáo trạng có thể quy trách nhiệm cho một nhóm người hay một thiết chế cụ thể. Nó là một trường ca mang màu sắc siêu hình, nơi con người bị tước bỏ dần mọi phẩm tính người, không phải bằng khẩu hiệu, nghị quyết hay diễn ngôn quyền lực, mà bằng sự bình thường hóa của bạo lực, cái chết và sự hủy hoại.

Nếu Trại súc vật nói về cách kẻ thống trị nói dối để cai trị, thì Lò mổ nói về một điều tận cùng hơn: khoảnh khắc con người không còn cần nói dối nữa, bởi sự tàn nhẫn đã trở thành hiển nhiên, tự nhiên, không cần che đậy, không cần biện minh.

Ở Orwell, súc vật bị biến thành con người xấu. Ở Nguyễn Quang Thiều, con người bị đẩy về trạng thái của thịt.

Triết học của Lò mổ mang màu sắc hiện sinh và hư vô sâu đậm. Con người trong trường ca này không còn là chủ thể đạo đức, không còn là nạn nhân theo nghĩa thông thường, mà là một sinh thể bị cuốn vào một guồng nghiền vô danh. Ở đó, ranh giới giữa sống và chết, giữa thiêng liêng và phàm tục, giữa người và vật bị xóa nhòa đến đáng sợ.

"Lò mổ" không chỉ là một không gian vật lý, nơi giết chóc diễn ra. Nó là ẩn dụ của cả một thế giới khi sự sống bị quy đổi thành sản phẩm, tiếng kêu trở thành âm thanh thừa, ký ức thành phế liệu, còn thân xác chỉ là nguyên liệu đầu vào cho một cỗ máy vận hành không cần cảm xúc.

Điều khiến Lò mổ trở nên đặc biệt ám ảnh là sự thiếu vắng hoàn toàn của hy vọng theo nghĩa thông thường. Không có cuộc nổi dậy, không có nhân vật anh hùng, không có lời kêu gọi thức tỉnh rõ ràng. Trường ca không trao cho người đọc bất kỳ lối thoát nào, ngoài việc buộc họ phải ở lại trong cảm giác ghê sợ thuần túy.

Triết học của "Lò mổ" mang màu sắc hiện sinh và hư vô sâu đậm - Ảnh: Nhà xuất bản Hội Nhà văn

Nếu Orwell còn tin vào khả năng cảnh tỉnh của lý trí, thì Nguyễn Quang Thiều dường như đã đi xa hơn, đến một điểm mà ở đó lý trí bất lực. Lò mổ không giảng giải, không giáo huấn, không "nói thay" người đọc phải nghĩ gì. Nó đặt con người trước một sự thật trần trụi: khi bạo lực đã trở thành thói quen, khi cái chết bị lặp lại đủ nhiều, thì ngay cả sự phản kháng cũng có thể trở thành một phản xạ mệt mỏi.

Chính ở điểm này, Lò mổ trở nên "khủng khiếp" hơn Trại súc vật về mặt triết học. Orwell cho ta thấy cái ác có cấu trúc, có hệ thống, có kẻ hưởng lợi và có nạn nhân rõ ràng. Nguyễn Quang Thiều cho ta thấy một cái ác vô chủ, lan tỏa, thẩm thấu vào từng hành vi nhỏ, từng cử chỉ, từng sự im lặng kéo dài.

Không còn Big Brother, không còn Napoleon, không còn những kẻ độc tài có thể gọi tên. Chỉ còn một cỗ máy vận hành bằng sự vô cảm tập thể, nơi mỗi cá nhân đều là một bánh răng nhỏ, vừa bị nghiền nát, vừa góp phần nghiền nát kẻ khác.

Trại súc vật khép lại bằng một cú nhận diện mang tính khai sáng: không thể phân biệt được lợn với người. Đó là khoảnh khắc bi kịch nhưng vẫn còn tính lý giải, vẫn cho phép người đọc thốt lên một lời kết luận đạo đức.

Lò mổ khép lại bằng một nỗi trống rỗng sâu hơn: không còn biết điều gì phân biệt con người với thịt. Không phải vì con người bị biến thành súc vật, mà vì chính khái niệm "con người" đã trở nên mờ nhạt, trượt khỏi mọi hệ quy chiếu đạo đức quen thuộc.

Có lẽ vì thế, đọc Lò mổ không chỉ là đọc một tác phẩm văn chương, mà là một trải nghiệm triết học đau đớn. Nó không hỏi ta đứng về phía nào, không kêu gọi ta chống lại ai. Nó hỏi ta một câu hỏi đáng sợ hơn nhiều: liệu ta có đang sống trong một "lò mổ" mà chính mình góp phần duy trì, bằng sự im lặng, bằng thỏa hiệp, bằng việc quen dần với cái ác?

Câu hỏi ấy không ồn ào. Nhưng nó bám riết, dai dẳng, và không dễ trả lời. Và có lẽ, đó chính là giá trị sâu xa nhất, cũng là sự "khủng khiếp" lớn nhất của Lò mổ trong đời sống tinh thần hôm nay.