Ông lái đò trên sông Đà là nhân vật trong thiên tùy bút tuyệt kĩ Người lái đò sông Đà của nhà văn Nguyễn Tuân, viết năm 1960, chưa chắc đã đích thị người Lai Châu, nhưng tôi vẫn cứ quen nghĩ ông ấy là người Lai Châu, mà phải là Lai Châu Thái trắng, cái tộc người khét tiếng về khả năng cưỡi sóng, đè xoáy nước thác ghềnh mà dong bè ngược xuôi trên dòng Đà giang hung dữ. Còn nhà thơ Đỗ Thị Tấc, nguyên Chủ tịch Hội Văn nghệ Lai Châu, người phụ nữ bắn thuốc lào bằng chiếc điếu cày dài cả mét, thì vốn là bà chị văn chương của tôi, quê gốc Hưng Yên nhưng đã sớm lên Tây Bắc và sớm bị văn hóa dân gian các tộc người thiểu số Tây Bắc gây nghiện đến nỗi không dứt ra được. Thế rồi run rủi sao đó gần đây tôi lại được đọc liền một lúc gần cả chục tập truyện ngắn của các tác giả Lai Châu đương đại. Chưa nhiều, nhưng cũng không ít. Có lẽ đủ cho một hình dung cá nhân về Lai Châu qua truyện ngắn Lai Châu.
|
Phản ánh luận của mĩ học mác-xít cho chúng ta biết tác phẩm văn chương, nhất là các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật như truyện ngắn, dù nhiều hay ít, dù đậm hoặc nhạt khác nhau, đa phần đều in các dấu vết tác động hay là những tiếng vọng dội lại từ cuộc sống con người và sinh hoạt xã hội của họ. Đọc truyện ngắn của các tác giả Lai Châu nhận thấy khá rõ điều này. Nền cảnh của các truyện ngắn đều là nền cảnh của núi rừng Tây Bắc, nhân vật của các truyện ngắn đều là những con người thuộc các tộc người thiểu số miền núi cao Tây Bắc: vùng thấp là người Thái, người Giáy; vùng giữa là người Dao, người Hà Nhì, người Nhắng, người Pà Thẻn; vùng cao chìm trong mây và sương trắng quanh năm là vương quốc của người H’mông. Đất này còn là đất giáp biên với Lào và Trung Quốc, cõi tự trị nghênh ngang của các lãnh chúa họ Đèo nổi tiếng lắm vàng, nhiều thuốc phiện và gái đẹp múa xòe từ ngày xưa. Vậy nên những vấn đề nổi bật, nổi cộm trong lòng đời sống xã hội Tây Bắc nói chung và Lai Châu nói riêng - những vấn đề mà ta có thể theo dõi từ các thiên bút kí, phóng sự gây nhiều chú ý trên báo chí - đều đã trở thành những nội dung của truyện ngắn Lai Châu: việc phụ nữ bị lừa bán sang bên kia biên giới; việc đấu tranh với các thế lực xấu để giữ đất giữ làng, bảo vệ phên giậu Tổ quốc; việc bảo vệ rừng, chống nạn phá rừng để khai thác vàng, cây gỗ quý và săn bắt động vật bừa bãi; việc xóa đói giảm nghèo, xóa bỏ các hủ tục đã và đang đày đọa số phận bao thế hệ phụ nữ; việc phổ biến học vấn cho trẻ em miền núi và cải thiện đời sống của người giáo viên vùng cao; việc lập nghiệp của nam nữ thanh niên các tộc người thiểu số...
Trước hết, hãy thử làm một khảo sát nhỏ về sự xuất hiện của các loại cây, quả trong truyện ngắn Lai Châu, chẳng hạn. Có một số loại cây, quả xuất hiện nhiều lần, qua nhiều truyện ngắn của nhiều tác giả, như cây sơn tra, cây thảo quả, cây lá ngón, cây táo mèo, cây tam giác mạch... Đây là những loại cây, quả đặc trưng cho địa khí hậu miền núi phía Bắc - chứ không riêng gì Lai Châu - nên khi đi vào tác phẩm, ít nhất chúng cũng mang lại cho bức tranh phong cảnh một nét vùng cao khó có thể trộn lẫn với những miền trung du hay đồng bằng châu thổ nào khác. Nhưng điều đáng nói ở những cây, quả này không phải là yếu tố “dấu chỉ”, mà là cách chúng tham gia như một phần của cốt truyện, một chứng nhân của sự kiện hay một hình ảnh mang sức ám gợi. Trong truyện ngắn Gọi mùa sơn tra của tác giả Phạm Đào, quả sơn tra là vật chắp nối duyên tình cho đôi vợ chồng trẻ người H’mông, hương thơm từ chiếc áo người vợ cũng là do người chồng khi đi rừng đã không quên mang theo áo vợ để vắt lên chỗ cành cây sơn tra có nhiều quả chín nhất. Thời gian họ sống đời vợ chồng với nhau cũng được tính theo mùa quả sơn tra. Cho đến lúc, do nàng dâu vẫn chưa có thai, bà mẹ chồng đã bắt con trai mình phải quan hệ với cô gái khác để bà có cháu bồng cháu bế, thì người vợ báo tin vui đã có thai nhi trong bụng. Niềm vui ập đến, đôi vợ chồng trẻ đón nhận nó bằng việc bổ quả sơn tra chín để ăn mừng. Dĩ nhiên đây là truyện ngắn khá đơn giản, quả sơn tra được nhắc đến nhiều lần nhưng lại ít sự ám gợi, người viết có thể thay quả sơn tra bằng bất cứ thứ quả rừng nào khác cũng không sao, miễn là có hương thơm và ăn được. Nhưng quả táo mèo trong truyện ngắn Táo mèo của tác giả Phùng Hải Yến thì lại khác. Quả táo mèo chỉ xuất hiện đúng một lần: khi đứa bé trai mồ côi mẹ, rồi lại tiếp tục mồ côi cha, phải chạy cuống cuồng khỏi bản để thoát bà dì ghẻ và những người Thái vùng thấp - bà ta định bán nó làm con trâu con ngựa cho họ - nó kiệt sức dưới một gốc cây táo mèo và hồi sức nhờ những quả táo mèo xanh lét, chua chát nơi đầu lưỡi nhưng lại có dư vị ngòn ngọt. Quả táo mèo ấy, không gì khác, đã đánh dấu một nếm trải vị đời, một khúc quanh trong nhận thức để trưởng thành của đứa trẻ sớm già. Cây gạo cổ thụ trong truyện ngắn Lời thiêng của tác giả Thùy Giang hay cây sanh lão dáng qua cầu trong truyện ngắn Hồn cây của tác giả Vũ Thanh Phương lại ít nhiều ngả về phía văn chương sinh thái. Chúng là những cái cây bình thường ở trên núi, trong rừng, nhưng do sống quá lâu nên đã được người đời thêu dệt lên quanh chúng bao lớp vỏ thần thiêng, ma quái, huyền hoặc. Có thần, có ma hay không thì chưa biết, nhưng khi con người phá hoại chúng - chặt cây gạo để đào đất khai thác vàng, cưa cây sanh mang về để bán làm cây cảnh - lập tức tai họa xảy ra: lũ quét ào về bản làng, xoáy nước liên tiếp nuốt chửng mấy sinh mạng. Có lẽ cần phải đọc thấy ở đây sự trừng phạt tàn khốc của thiên nhiên trước lòng tham vô đáy, thói vơ vét tự nhiên đến kiệt cùng của con người. Như thế cũng có nghĩa là một mảnh nhỏ của truyện ngắn Lai Châu đương đại đã chạm vào một dòng chảy lớn của văn chương nhân loại, dòng văn chương tự nhiên trung tâm luận.
Còn con người thì sao? Như ở hầu hết mảng văn chương viết về miền núi và các tộc người thiểu số, truyện ngắn Lai Châu có sự tập trung cao độ để khắc họa cuộc đời và số phận những người phụ nữ. Bất hạnh và bị tước đoạt tiếng nói là mẫu số chung của họ. Họ sống cả đời mà không có tình yêu, hoặc từng có nhưng đã sớm bị vùi dập dưới tảng đá của bổn phận và nghĩa vụ, dưới “cái lý cái lối” của tổ tiên người “mạn ngược”. Các nhà văn lớp trước như Tô Hoài, Ma Văn Kháng đã giải phóng họ bằng cách đặt cuộc đời họ trong ánh sáng của đấu tranh cách mạng. Các nhà văn lớp sau như Đỗ Bích Thúy, Tống Ngọc Hân lại thực hiện điều đó bằng cách đẩy họ vào những biến chuyển thời cuộc hiện đại hóa, toàn cầu hóa không sao cưỡng lại được. Còn trong truyện ngắn Lời nguyền của tác giả Trịnh Hồng Hải - tôi chỉ lấy một truyện này làm ví dụ - dường như những tối đen xưa cũ vẫn sống, vẫn còn y nguyên. Bà Mẩy già nua nhớ lại thời con gái tập khâu giày, đôi giày chưa đến được với người con trai Mẩy thích thì Mẩy phải đi lấy chồng để trả nợ. Ở nhà chồng chưa đầy một tháng nữa được làm mẹ thì Mẩy đã thành gái góa. Con lẫm chẫm biết đi, Mẩy tái hôn với một người khác, đẻ liền cho anh ta năm đứa con thì Mẩy thành gái góa lần hai. Tất cả những bất hạnh ấy đều liên quan đến một lời nguyền, một điều cấm kỵ mà Mẩy đã phạm phải khi còn ở nhà người chồng đầu tiên: đặt chân trên thang, leo lên gác. Cho đến lúc này - thời hiện tại của truyện kể - bà Mẩy đã già lắm, và đã có chắt, tưởng như mọi chuyện xưa với bà đều đã an bài trong quên lãng. Thế nhưng bà vẫn nhớ rất nhiều về người con trai mà bà thích thuở đầu đời, vẫn cặm cụi suốt tuần để khâu đôi giày đẹp nhất cho người ấy, vẫn thầm trách người ấy không biết tự lo cho bản thân mình. Có nghĩa là, không cần đến một sự nổi loạn bề mặt để thay đổi số phận cá nhân, tình yêu trong trái tim người phụ nữ miền núi vẫn sống bất chấp thời gian, bất chấp nỗi ám ảnh từ những lời nguyền độc địa.
Lai Châu trùng điệp rừng, trùng điệp núi. Người Lai Châu trên núi phóng mắt nhìn ra thấy đường chân trời cũng toàn là núi. Núi như gắn lấy, như vây hãm cuộc đời của họ, làm cái gì cũng không ra ngoài vòng ôm của núi. Với kẻ yên phận thì không sao. Nhưng với những người trẻ tuổi thuộc thế hệ “dấn thân yêu đời” thì đó là cả một khối bức bách chỉ có thể giải tỏa được bằng việc Xuống núi, như tên một truyện ngắn của tác giả Thanh Vân. Xuống núi tức là rời cộng đồng tộc người nhỏ bé, rời cái không gian ngỡ là mênh mông nhưng hóa ra lại chật chội của mình để đến thị xã, đến huyện, tỉnh, và đi xa hơn nữa, nếu có thể. Trong thực tế, đây là câu chuyện “phát triển bản thân”, câu chuyện lập nghiệp của nam nữ thanh niên các tộc người thiểu số miền núi, một câu chuyện chưa bao giờ là dễ dàng. Với hạn chế về nhiều mặt: sự hỗ trợ kinh tế từ phía gia đình không lớn, trình độ học vấn không cao, quan hệ xã hội không rộng, khác biệt thấy rõ về nếp sinh hoạt và lối sống khi gia nhập môi trường lao động đô thị vùng đồng bằng... việc nam nữ thanh niên các tộc người thiểu số miền núi, trong đó có Lai Châu, có thể trụ lại và phát triển tích cực là điều ít thấy. Phổ biến hơn cả là họ phải chấp nhận các công việc lao động tay chân, hoặc quay mặt về phía núi và... lên núi trở lại. Truyện ngắn Xuống núi của Thanh Vân nói trúng và nói đúng về cái tình thế này. Nhân vật chính của truyện, cũng là người kể chuyện xưng Tôi, là một thanh niên người H’mông có ông bố là thợ rèn dao, rèn cuốc, rèn lưỡi cày giỏi nhất vùng, và chỉ thế thôi. Ông mang uy tín nghề rèn của mình xin trưởng bản Hừa Ngài cho con trai ông được đi học y tá ở trường Y của tỉnh, và được đồng ý ngay. Xuống núi, Tôi trọ trong một căn nhà bỏ hoang, không vào được bằng cửa chính mà phải vào bằng lỗ thủng trên bức vách đằng sau nhà. Tôi học cũng không giỏi, mỗi lần thi đều phải dựa vào những cái “phao” do cô bạn cùng lớp có bố làm lãnh đạo địa chính xã chuẩn bị. Thậm chí khi Tôi bị tranh chỗ ở trong căn nhà hoang, cô bạn cùng lớp ấy còn nhờ người ta cho Tôi được ở miễn phí trong nhà kho của bệnh viện. Tất cả những chuyện này đều được Tôi kể lại bằng một giọng điệu rất trung tính, tiết chế cảm xúc, cứ dửng dưng như đang kể chuyện của một người khác. Nhưng chính vì thế mà nó càng thêm sức mạnh. Cuối truyện, Tôi nhận được hai trăm nghìn đồng và một lá thư do ông bố trên núi nhờ người chuyển giúp, nội dung khuyên con tìm cách ở lại thị xã hoặc đi xa hơn nữa thì càng tốt. Tôi bình luận: “Hai trăm nghìn là mẹ tôi phải cho ngựa thồ bao gạo cuối cùng trong nhà xuống chợ huyện bán”, “Chắc bố tôi phải nghỉ rèn dao hai, ba tối để viết cho tôi bức thư này”. Điều đó có nghĩa là: dù tương lai đầy vô định, bất trắc, xong “xuống núi” đã là quyết định được hoàn tất trong tình thế không còn đường lựa chọn.
Có lẽ chưa bao giờ Lai Châu có được một lực lượng viết văn làm thơ đông đảo, đa dạng về tuổi tác và ngành nghề như bây giờ. Họ, và cái viết của họ, là nền tảng chủ yếu để làm nên một Lai Châu đang tự cất lên tiếng nói về chính những vấn đề hiện tại của mình. Những truyện ngắn Lai Châu mà tôi có duyên được đọc chỉ là một phần nhỏ trong văn chương Lai Châu đương đại mà thôi. Tôi mong được đọc văn chương Lai Châu nhiều hơn nữa, không chỉ truyện ngắn, mà cả những tiểu thuyết, nhất là những tiểu thuyết chịu ngược dòng thời gian để hoàn nguyên diện mạo của một Lai Châu miền biên viễn, một Lai Châu đa sắc tộc đang trong quá trình tự khai phá chính mình...
