Đây là cuộc thi phim ngắn do báo Thanh Niên và Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam phối hợp tổ chức. Đặc biệt, kịch bản phim ngắn này được viết bởi chính đạo diễn Huỳnh Thắng Lợi và nhà văn trẻ Vương Đình Khang. Dưới đây là cuộc trao đổi giữa Văn nghệ với nhà văn Vương Đình Khang về quan điểm sáng tác của cá nhân nhà văn.
|
- Tính ra, điện ảnh Việt Nam có rất nhiều phim hay được chuyển thể kịch bản từ tác phẩm văn học như Mùa len trâu (chuyển thể từ 2 truyện ngắn của nhà văn Sơn Nam), phim Mê Thảo thời vang bóng (chuyển thể từ tiểu thuyết Chùa Đàn của nhà văn Nguyễn Tuân), Mùa ổi của Đặng Nhật Minh chuyển thể từ truyện ngắn Ngôi nhà xưa của chính ông. Các nhà văn, đồng thời cũng là nhà biên kịch như nhà văn Khuất Quang Thụy, Nguyễn Khắc Trường, Chu Lai và rất nhiều nhà văn khác cũng chuyển thể nhiều kịch bản phim điện ảnh, truyền hình từ các truyện ngắn, tiểu thuyết của bản thân và đồng nghiệp. Trường hợp của Cánh đồng trắng thì tôi muốn được biết kịch bản có trước hay truyện ngắn có trước? Nhân duyên nào đưa Khang đến với kịch bản phim, và quá trình viết kịch bản chung với đạo diễn có thuận lợi hay khó khăn gì không?
- Cốt truyện của Cánh đồng trắng hình thành từ khi Lợi còn đang học đạo diễn và Khang thì bắt đầu viết văn. Cả hai đều là đồng hương An Giang, cùng bắt đầu dấn thân vào nghệ thuật cùng một lúc. Có thể nói là “người đồng hành”. Lợi từng thắc mắc: “Vì sao có những phụ nữ chịu thương chịu khó tới mức phi thường, dù bị bạo hành, đói nghèo vây quanh vẫn nhất quyết không bỏ chồng bỏ con, cắn răng cố gắng sống tiếp?” Câu hỏi đó của Lợi gợi cho Khang trăn trở, để rồi cả hai cùng ấp ủ kịch bản sơ khai của Cánh đồng trắng, đặt vào cuộc đời của diêm dân, bối cảnh tại “Bạc Liêu nước chảy lờ đờ”. Về sau, khi hoàn thiện kịch bản, cũng như bắt đầu quá trình sản xuất, Khang mới chuyển thể kịch bản trên thành truyện ngắn, đã được đăng trên báo Văn nghệ.
Ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh tuy khác nhau, nhưng cũng giống nhau. Tất cả đều hướng về tính nhân bản, chân thiện mĩ. Cả hai chúng tôi đã phải chắt lọc rất nhiều hình ảnh mang tính ẩn dụ, những trường đoạn chứa đựng cả mặt thị giác lẫn mặt cảm xúc. Thậm chí, về nhạc nền hay âm thanh cả hai đều phải thống nhất với nhau. Khi chuyển thể thành tác phẩm văn học, Khang cũng đã rất chú ý điều này, để rồi có những đoạn lồng lời bài hát chủ đề phim, tạo cảm xúc miên man nhất cho độc giả.
Điều khó nhất cho cả hai có lẽ là phông văn hóa. “Bàn thờ Nam bộ xưa bình bông đặt bên nào?”, “Những năm đó người nghèo an táng ra sao?”, “Giá muối và làn sóng thoái trào?”... Tất cả những chi tiết nhỏ nhặt nhất cả hai đều nghiên cứu để tránh làm sai bản sắc văn hóa. Diễn viên phơi nắng cho đen da, làm muối thật cả tuần cho móng tay ngả vàng. Rồi chuyện mua 2 tấn muối về đóng phim, chuyện chỉ có cơ hội làm một lần mưa giả, v.v... tất cả những chi tiết đó là sự cố gắng phi thường của cả ê-kíp Cánh đồng trắng.
- Như vậy, có thể nói trường hợp Cánh đồng trắng là “chuyển thể ngược”. Việc chuyển thể ngược, tôi nghe nói đã có trên thế giới rồi, có những tiểu thuyết viết lại từ những bộ phim, ở nước ta cũng có nhiều nhà biên kịch viết truyện ngắn từ các kịch bản của mình, nhưng theo Khang thì: Nếu khó thì cái nào khó hơn, nếu dễ thì cái nào dễ hơn. Một nhà văn bắt đầu bằng kịch bản có khó viết hay hơn không, vì đặc thù của kịch bản phim thực sự có nhiều khác biệt với truyện ngắn, tiểu thuyết?
- Theo Khang thì không có cái nào khó hơn cái nào, mà đúng hơn là không có cái nào dễ hết. Có lẽ, văn học hay điện ảnh đều có các giới hạn truyền tải đặc thù. Có những cái con chữ truyền đạt rất khó, trong khi điện ảnh rất dễ dàng (và ngược lại). Ví dụ, để tả một khung cảnh hay nét mặt nhân vật, văn học phải dùng cả đoạn văn, chắt chiu từng chữ, trong khi điện ảnh chỉ cần một, hai giây hình ảnh âm thanh là thể hiện được. Trong khi về tầng sâu nội tâm nhân vật, văn học len lỏi vào sâu dễ hơn là điện ảnh, phải “hiện thực hóa” các sắc thái tình cảm đó. Điều quan trọng và thú vị là giữa hai bộ môn này lại có rất nhiều cái chung, như ẩn dụ, tả mây nảy trăng, hoặc tính vĩ thanh của câu chuyện. Bởi vậy, khi viết văn học Khang cũng tự tạo thói quen cài cắm tính điện ảnh vào tác phẩm. Khang nghĩ “tính điện ảnh” sẽ là xu hướng ở tương lai, thu hút được lượng độc giả trẻ.
- Quả đúng là các truyện ngắn của Khang rất giàu tính điện ảnh. Thật tuyệt nếu điều này được phát huy trong các sáng tác văn học sau này. Bộ phim đầu tay với vai trò đồng tác giả kịch bản giành giải cao, Khang có xác định đó là một con đường dài cần lòng chung thủy của khách bộ hành không, khi mà người ta đang thịnh hành các chuyến tàu AI siêu tốc?
- Khi nhận tin Cánh đồng trắng thắng lớn, tôi không biết nói gì hơn, quá xúc động và cảm giác tri ân ngập tràn. Chúng tôi đã bắt đầu hành trình bằng tình thương với quê hương, mong muốn trả ơn vùng đất đã nuôi mình khôn lớn. Và quê hương đã nghe thấy, đáp lời chúng tôi, bằng một nụ cười lấp lánh nước mắt. Đây sẽ là động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục hành trình nghệ thuật của mình.
Quả thật, AI là vấn đề nóng bỏng trong xã hội thời gian gần đây, khi nó bắt đầu xâm thực vào tất cả các mặt của đời sống, từ giải trí, giáo dục, cho tới nghệ thuật. Theo quan điểm nhiều người, thậm chí là AI tự “phân trần”, rằng nó không thể thay thế được con người, nó sẽ mãi là một trợ lí ảo giúp con người làm việc nhanh hơn. Nhưng rõ ràng chúng ta thấy thực sự không hẳn là như vậy. AI không bao giờ nói “tôi không biết”, mà nó sẽ cố gắng làm chúng ta tin là những gì nó nói ra là đúng. Nó quá tiện lợi và thông minh, khiến nhiều người không thể cưỡng lại việc dùng nó thay hoàn toàn cho “trí sáng tạo”, thứ mà trước giờ trừ nhân loại ra không sinh vật nào trên trái đất có được.
Nhưng tôi tin chắc một điều, “nhân tạo” mãi mãi không thể trở thành “nhân loại” được. Máy móc sẽ không bao giờ hiểu rõ ngọn ngành về tính người. Nó không có cảm xúc để biết rung động. Nó không có lí trí để có góc nhìn về lịch sử. Nó sẽ không thể yêu quý văn hóa, trân trọng di sản. Tất nhiên, tình yêu là thứ không định nghĩa bằng lời, nó cũng không thấu cảm được luôn. Hiện tại AI có vẻ lấn át con người, nhưng nó nhanh một cách sáo rỗng. Xã hội đang choáng ngợp trước sự diễm lệ của nó, nhưng sẽ mau chóng chán ngấy cái kiểu vô hồn đó thôi. Rồi người ta sẽ quen thuộc tới ngán ngẩm những kịch bản lặp lại của nó. Những cấu trúc văn chương tối nghĩa. Những hình ảnh hoàn mĩ nhưng thiếu chiều sâu.
Bạn bè tôi dạo này nói với nhau, đường văn chương bây giờ càng ngày càng hẹp và nhiều chông gai. Nhưng thực ra, con đường đó có bao giờ dễ dàng đâu, cho dù ở thời đại nào, có AI hay không. Tôi tin là trên con đường dài đó, những trở ngại hay vinh quang mang tính “thời điểm” sẽ không ảnh hưởng gì mấy khi người viết chứa trong lòng tình yêu văn chương thực sự. Chính mỗi bước đi, mỗi câu chữ, mỗi dòng thơ, mỗi ý niệm tác giả rút ruột viết ra mới là thứ giữ người ta tiếp tục hành trình. Mình ráng đi thôi, đi rồi sẽ tới, tới rồi lại muốn đi. Đi tàu tốc hành mà ngồi ngủ gà ngủ gật, giật mình thấy tới đích thì còn gì là thú vị nữa!
- Cảm ơn Vương Đình Khang, một nhà văn, nhà biên kịch. Tôi trân trọng những quan điểm của bạn, và tin bạn sẽ vững vàng trước làn sóng AI ồ ạt tràn vào giới nghệ thuật hiện nay.
Thanh Thúy thực hiện
