Ngày 14 tháng 10 năm 2024, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đã quyết định trao Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho khoa học kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2024 cho ba nhà kinh tế học xuất sắc:
Họ được trao giải thưởng này nhờ những nghiên cứu về cách các thể chế xã hội hình thành và ảnh hưởng đến sự thịnh vượng của các quốc gia.
 |
| Ba nhà kinh tế học nước Mỹ được trao giải Nobel Kinh tế 2024 nhờ nghiên cứu về vai trò của các thể chế xã hội trong sự thịnh vượng của quốc gia. |
Các nhà kinh tế học này đã chứng minh tầm quan trọng của thể chế xã hội đối với sự thịnh vượng của một quốc gia. Những xã hội có hệ thống pháp luật yếu kém và các thể chế chỉ nhằm bóc lột người dân sẽ không thể tạo ra sự tăng trưởng hay cải thiện đời sống xã hội. Nghiên cứu của họ đã giúp chúng ta hiểu rõ lý do đằng sau những khác biệt về sự thịnh vượng giữa các quốc gia.
Khi người châu Âu thực hiện công cuộc thuộc địa hóa trên toàn cầu, các thể chế tại các vùng đất này đã thay đổi. Ở một số nơi, mục tiêu chính là khai thác tài nguyên và bóc lột người bản địa để phục vụ lợi ích cho các nước thực dân. Tuy nhiên, ở những nơi khác, các thể chế kinh tế và chính trị toàn diện đã được xây dựng để mang lại lợi ích lâu dài cho người châu Âu di cư.
Nghiên cứu của các nhà kinh tế học đã cho thấy một nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự khác biệt về thịnh vượng giữa các quốc gia chính là các thể chế xã hội được thiết lập trong thời kỳ thuộc địa. Các thể chế toàn diện thường được giới thiệu tại những quốc gia nghèo khi bị thuộc địa hóa, và qua thời gian, điều này giúp dân số tại đó dần trở nên thịnh vượng. Đây là lý do quan trọng tại sao nhiều thuộc địa trước đây vốn giàu có hiện nay lại nghèo đi, và ngược lại.
Một số quốc gia rơi vào tình trạng bị mắc kẹt với các thể chế bóc lột và tăng trưởng kinh tế thấp. Dù việc giới thiệu các thể chế toàn diện có thể mang lại lợi ích lâu dài cho tất cả mọi người, nhưng các thể chế bóc lột thường mang lại lợi ích ngắn hạn cho những người nắm quyền. Khi hệ thống chính trị bảo đảm quyền lực cho họ, họ sẽ không dễ dàng thực hiện các cải cách kinh tế.
Một trong những thách thức lớn nhất của thời đại chúng ta là giảm bớt sự chênh lệch về thu nhập giữa các quốc gia. Giải thưởng năm nay đã nêu bật tầm quan trọng của các thể chế xã hội trong việc đối phó với thách thức này. Theo Jakob Svensson, Chủ tịch Ủy ban Giải thưởng Kinh tế, nghiên cứu của các nhà kinh tế học đã chỉ ra rằng thể chế xã hội có vai trò quyết định trong việc đạt được sự thịnh vượng và bình đẳng.
Giải Nobel Kinh tế là giải thưởng cuối cùng được trao trong mỗi mùa Nobel hằng năm, sau các giải thưởng về y học, vật lý, hóa học, văn học và hòa bình. Điều đặc biệt là giải Nobel Kinh tế không thuộc hệ thống giải thưởng gốc theo di chúc của Alfred Nobel. Giải này được bổ sung vào năm 1968, nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành lập Ngân hàng Trung ương Thụy Điển – Sveriges Riksbank, đơn vị tài trợ cho giải thưởng.
Giống như các giải thưởng Nobel về hóa học và vật lý, những người đoạt giải Nobel Kinh tế được Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển lựa chọn. Quy trình đề cử, chọn lọc và trao giải Nobel Kinh tế tương tự như các lĩnh vực khác. Danh tính của những người được đề cử và các thông tin liên quan đều được giữ bí mật trong vòng 50 năm. Giải thưởng năm nay có trị giá 11 triệu kronor Thụy Điển (hơn 1 triệu USD), được trao kèm huy chương và chứng nhận cho ba nhà kinh tế học xuất sắc. Đây được coi là giải thưởng danh giá nhất trong ngành kinh tế học.
